Кәсіби білім – келешек кепілі
“Ұстаз үздіксіз ізденгенде ғана ,шәкірт жанына нұр құяды”, – дейді Ахмет Байтұрсынов. «Оқысаң білім қорын білім асар, көңілдің кіршік басқан көзін ашар», – деп Шәңгерей Бөкеев айтқандай қазіргі қоғамда отандық білім беру жүйелерінің кұрылымдарында елеулі өзгерістер болып жатыр. Оқу мен білім технологиясы қаржы қорының байыбына жетіп түсінудің, нарықты өркендету жолында күресудің тиімді құралына айналып қазіргі замандағы технологиялық жетістіктерге негізделген қашықтан білім беру жетекші рөл атқаруда. Мемлекет техникалық және кәсіптік білім беру жүйесінің дамуына, кәсіптік және техникалық мекемелерде оқытылатын кәсіптер мен мамандықтардың алуандығына ерекше көңіл аударып отыр. Кәсіптік және техникалық білім беру кәсіби стандарттарға негізделіп, экономиканың қажеттілігімен байланысты қашықтан оқыту технологиясын қолданып жүргізілетін білім беру сапасын бақылауды дүрыс жүргізу және жүзеге асыру мәселесі басты назарда.
Оқытушы студентке арналған өзіндік жұмыстарды ұйымдастырумен шұғылданады. Қашықтан оқыту технологиясын қолдануда оқытушының рөлі арта түседі және өзгереді. Бүгінде, информация өңдеу мен халықаралық деңгейде еңбек түрлерін бөлу әлемдік әкономиканың ең негізгі ерекшеліктері болып отырған кезде, білім алу кез келген маманның жеке және кәсіби табысының негізгі көзі болып қала береді. Білімнің адамнын жұмысқа түру мен өмір сүру деңгейіне тигізетін әсері бұрынғыға қарағанда анағұрлым күшейе бастады. Әрине, білімге қойылатын талаптар да өзгеріске ұшырады: әрбір жанның негізгі білімі мен оның тұрақты жаңарып отыруымен қатар қазіргі маман информациялық қорларды табысты пайдаланып, заң және әкономика негіздерін де игеруі тиіс.
Қазіргі мамандардан шығармашылық тұрғыдан ойлай білуі, соның негізінде шешім қабылдауы және өмір бойы оқып үйренуі талап етіледі. Қашықтан оқыту кезінде әрбір білім алушыға ақпараттық-білім беру ортасына кіруге мүмкіндік береді. Арнайы пән оқытушысының басты назарында тәжірибелік жұмысының өзектілігін дамыту. Болашақ мамандарға терең жан-жақты білім беруде онлайн сабақ кестесіне сәйкес өз сабағымда Блум таксономиясы негізіндет тапсырмалар беріп, жаңартылған білм беру мазмұны аясындағы тиімді әдістерді қолданамын. Жаңаша білім беру стратегияларын меңгеруі, тәжірибе жинақтап жалғастыруы қазіргі күннің талабы екені сөзсіз. «Тәжірибе де қателіктен жаралған, Даналар да кері ағыстан нәр алған», – дейді А.С.Пушкин.
Арнайы пәнді оқытуда жас ұрпақты жан – жақты жетілген, ақыл – парасатты, ой – өрісі биік, бәсекеге қабілетті мамандық иесі етіп тәрбиелеу бағытында білімгерлердің АКТ – ны танымдық белсенділігін арттыру құралы ретінде пайдалану- менің тәжірибемнің өзекті мәселесі. Ол үшін әрбір оқытушының шығармашылық ізденіспен және инновациялық технологияларды пайдаланып жұмыс жасауын қажет етеді. Білім беру үрдісін ақпараттандыру – ақпараттық комуникациялық технологияларды пайдалану арқылы дамыта оқыту, дара тұлғаны бағыттап оқыту мақсаттарын жүзеге асыра отырып,оқу – тәрбие үрдісінің барлық деңгейлерінің тиімділігі мен сапасын жоғарлатуды көздейді. Әрбір педагогикалық өтілі бар оқытушы тұлғасының арнайы қасиеттерін ұсынуды көздейді сонымен қатар, әрбір тәжірибе нәтижелерімен расталуы керек. Білім беру саласында оқытудың озық технологияларын меңгермейінше сауатты, жан- жақты маман болу мүмкін емес.
Жаңа технологияны меңгеру оқытушының интеллектуалдық, кәсіптік адамгершілік, рухани, азаматтық және де басқа көптеген адами келбетінің қалыптасуына игі әсерін тигізеді, өзін-өзі дамытып, оқу-тәрбие үрдісін тиімді ұйымдастыруына көмектеседі. Арнайы пәндер сабақ барысында білімгерлердің танымдық белсенділігін дамыту жүйесінің әдіс-тәсілдерін АКТ-ны пайдалану арқылы жағдай жасай отырып анықтау менің педагогикалық тәжірибемнің негізгі мақсаты болып табылады. Білімгерлердің сабаққа деген қызығушылығын, ынтасын ояту, ақпараттық білім негіздерін беру, логикалық — құрылымдық ойлау қабілеттерін дамыту, ақпараттық технологияны өзіндік даму мен оны іске асыру құралы ретінде пайдалану дағдыларын қалыптастырып, ақпараттық қоғамға бейімдеу.
Қазіргі заманғы ғылыми – техникалық үрдістің қарқыны білім беру жүйесінің алдына үлкен мақсаттар мен жаңа міндеттер жүктейді. Жоспарланған нәтижелерге қол жеткізу мынадай міндеттерді талап етеді: арнайы пәндер сабақтарында білімгерлердің танымдық белсенділігін арттыру үшін АКТ-ны пайдалану арқылы ең тиімді нысандарын анықтау; білімгерлердің даму сипаттамасын олардың түрлі формаларда өзіндік жұмыстарын белсенді және жемісті орындау негізінде бағыттау; арнайы пәндер бойынша оқу және сыныптан тыс шаралар нәтижелерін педагогикалық тәжірибе негізінде талдау. Білімгерлерді қойылған мақсаттарға қарай өз қызметтерін жоспарлап, нақты міндеттерді орындауды үйрету, жеке тұлғаны дамытып, білімге деген сенімін нығайту, оқуға қызығушылығын оятып, ынтасын арттыру.
Теориялық дәлелдеу. Танымдық белсенділік дегеніміз – білімгердің оқуға, білімге деген ынта – ықыласының, құштарлығының ерекше көрінісі. Мысалы: оқытушының баяндап тұрған материалын түсіну үшін, зейін қойып тыңдауы, алған білімін кеңейтіп толықтыру үшін, өздігінен кітап оқуы, бақылау, тәжірибе жасау, жазу, сызу сияқты жұмыстар істеуі керек. Өйткені өтілген материалды саналы қайталауда, жаңадан білім алуда, оның жолдары мен дағдыларына үйренуде белсенділіксіз мүмкін емес. Яғни оқушылардың белсенділігі ауызша, жазбаша жұмыстарда, бақылау эксперименттер жүргізу жұмыстарында, бір сөзбен айтқанда, оқу үрдісінің барлық кезеңінде қажет.
Ал, «таным – ойдың білмеуден білуге қарай дәл емес, білуден неғұрлым толық дәл білуге қарай ұмтылатын ой – өрісінің күрделі үрдісі». Жеке тұлғада танымдық белсенділігінің дамуы бес – алты жас аралығында қарқынды келеді. Бұл әсіресе баланы логикалық тапсырмаларды белсенді орындауы, жауап кілтін табуға ширақ келуі, білуге деген ұмтылысы танымдық ойындар арқылы оқу әрекетінің міндеттерін шешуде айқын көрінеді. Әр сабағымды қызықты, өзгеше өткізу үшін, әр пән бойынша көптеген жұмыстар жасауға тура келеді. Мысалы мен өз сабағымда білімгерлерге үй тапсырмаларын өзім құрған сөзжұмбақтар, ребустар, логикалық есептер, логикалық тесттер алу арқылы тексеремін, ал тестті арнайы «Turbo site» мини-сайт құруға арналған программасы арқылы құрамын.
Бұл программаның артықшылығы тест нәтижесін программа өзі шығарып береді. Бұл кезде мұғалім уақытты ұтады. Сонымен қатар интерактивті тақтаға ребустарды шештіруге, сөзжұмбақтарды шештіруге, түрлі тапсырмаларды орындатуына ыңғайлы. Оқу үрдісінде білімгер белсенділігі, негізінен екі түрлі сипатта болады: сыртқы және ішкі белсенділік. Сыртқы белсенділік дегеніміз – білімгер әрекетінің сыртқы көріністері (белсенді қимыл қозғалыстары, практикалық әрекеттері, мұғалімге зейін қойып қарауы, әрекеті) бірақ осы кезде ол басқа нәрсені ойлап отыруы да мүмкін. Білмгердің ішкі белсенділігіне оның белсенді түрде ойлау әрекеті жатады. Білімгер белсенділігі қандай болғанда да ой дербестігіне сүйенеді.
Оқыту үрдісінде білімгер белсенділігін дамытуды мақсат еткен оқытушы сабақтың барлық кезеңдерінде олардың ой дербестігін дамытуға тырысады. Белсенділік бір қалыпта болмайды, оның қарапайым және күрделі шығармашылық сынды тағы да басқа белсенділік түрлері болады. Жас ерекшеліктеріне және психикалық даму дәрежесіне қарай белсенділіктің бірнеше түрі қалыптасып дамиды: қимыл, сөйлеу, ойлау, таным, өзін – өзі тәрбиелеу, қызығушылық, шығармашылық. Белсенділіктің көпшілігі естігенінің 5% және көргенін 20% есте сақтайтыны белгілі. Аудио және видеоақпаратты бір мезгілде қолдану есте сақтауды 40-50 пайызға дейін арттырады. Сондықтан мен білімгерлекрдің танымдылық белсенділігін арттыру құралы ретінде АКТ -ны қолдануды жөн көремін.
Ал (АКТ) ақпараттық коммуникациялық технология деген не?. Ақпараттық – коммуникациялық технология электрондық есептеуіш техникасымен жұмыс істеуге, оқу барысында компьютерді пайдалануға, модельдеуге, электрондық оқулықтарды, интерактивті құралдарды қолдануға, интернетте жұмыс істеуге, компьютерлік оқыту бағдарламаларына негізделеді. Ал ол ақпараттық-коммуникациялық технологияны меңгеруімен сипатталады. Оқытушының оқу-тәрбие үрдісінде жаңа ақпараттық технологияларды тиімді қолдану үшін төмендегі талаптар орындалу керек: интерактивті тақтамен жұмысты меңгере білу; интерактивті тақтаның арнайы бағдарламаларымен жұмыс жасау; электрондық оқулықтарды, олардың ішкі модульдерін жаңа тақырыпқа байланысты қолдана білу; интернет-технологиямен жұмыс жасау, компьютерлік бағдарламалармен жұмыс жасай білу.
Жалпы қазіргі уақытта білім беруде сабақ барысында интербелсенді құралдарды қолдануда. Интербелсеңді құралдардың көмегімен оқытушы студенттің шығармашылықпен жұмыс істеуіне жол ашылып отыр. Білім берудегі интербелсеңді технология – мұндағы интерактивті сөзі- inter (бірлесу), act (әрекет жасау) ұғымын білдіреді, сабақ барысында оқушының топпен жұмыс жасауға қатыспауы мүмкін емес, бірін-бір толықтыратын, сабақ барысында барлық студенттің қатысуын ұйымдастыратын оқыту барысы. Интерактивті тақтаны пайдалану кез – келген сабақты серпімді етеді, ал бұл сабақтың бірінші минутынан білімгерлердің танымдық іс – әрекетінің артуына ықпал етеді.
Интерактивті тақтаны қолдану шартында білімді бақылау келесі формаларда жүзеге асады: оn-line тест (e.edu.kz сайты); аctivote2 тестілеу жүйесі; мayTest тестілеу жүйесі. Тәжірибелік сипаттама. Әр сабағымды қызықты әрі инновациялық технологияларды пайдаланып өзгеше өткізу үшін, әр пән бойынша көптеген жұмыстар жасауға тура келеді. Сабақ барысында тақырыпқа байланысты бейнероликтерді жиі қолданамын. Жоғарыда айтылғандай Аудио және видеоақпаратты бір мезгілде қолдану есте сақтауды 40-50 % дейін арттырады. Ал жұмбақтар мен сөзжұмбақтарды пайдалана отырып білімгерлерді пәнаралық байланыс сабақтары арқылы қызықтыра отырып олардың белсенділігін арттыруға тырысамын.
Сабақ барысында қолданатын әдіс-тәсілдер: Кембридж технологиясының жеті модулінің элементтерін қолдану: блум таксономиясы; эдворд де Бононың «ойлаудың 6 қалпағы»; шаталовтың тірек-сызбалар жүйесі, Венн диаграммасы. Тәжірибемдегі мысалдар: Азу тушат с добавлением а) соленых огурцов б) грибов в) соевого соуса г) шпината. Белок окращивающий мясо а) альбумины б) миоглобин в) глютелины г) фосфопротеиды. Биточки паровые панируют а) белая панировка б) красная панировка в) без панировки г) в лезьоне; Бульон для соуса красного основого а) светлый б) мутный в) не используют г) коричневый; В емкости электромармита ЭМ-4А погружены мармитницы в количестве а) 8 б) 10 в) 4 г) 5. В зависимости от строения углеводы делятся на а) не делятся б) моносахариды, дисахариды, полисахариды в) полноценые и неполноценные г) макроэлементы и микроэлементы.
Инвертный сахар – это Смесь а) глюкозы и галактозы б) фруктозы и галактозы в) глюкозы и фруктозы г) нет верного ответа; К дисахаридам относятся а) фруктоза и галактоза б) инулин и клетчатка в)гликоген и глюкоза г) мальтоза и лактоза. К жирорастворимым витаминам относятся – Витамины а) А,Д,Е,К б) РР, С, К,Е в) В,Н,А,Р г) Е, РР, С, Н. К жарочному оборудованию относяться а) мармиты б) фритюрница в) фаршемешалки г) нет верного ответа; К комбинированному способу относится а) жарка б) варка в) тушение г) бланширование; К протеинам относятся а) гидролазы б) лигазы в) трегалоза г) глобулин; Каким приводом приводятся в действия сменный механизм МС 8-150 а) пм-1,1 б) пу-0,6 в) п-11 г) пх-0,6; Бифштекс при отпуске поливают – а) мясным соком б) красным соусом в) не поливают г) соусом «Польский». Время варки крупной рыбы – а) 2часа б) 1,5 часа в) 30 мин г) 1 час.
Какой шашлык готовят с почками – а) не используют б)по кавказки в) по карски г) домашний; Для получения нормального бульона на 1 кг продукта воды приходится – а) 2,5 литра б) 1,25литра г) 2-3 литров г) 4-5 литра. Для приготовления натурально-рубленной массы из говядины используют части мяса: а) толстый и тонкий края б) лопаточную часть в) шейную часть г) вырезку; Для улучшения вкуса соленую сельдь замачивают – а) не замачивают б) молоке в) в воде г) в уксусе; Для запеканок макароны варят – а) сливным способом б) не варят в) не сливным способом г) нет верных ответов; Единовременная загрузка продукта во фритюрницу ФЭСМ-20, кг – а) 5 б) 2 в) 3 г) 1; Жиры содержат – а) витамины б) ферменты в) минеральные вещества г) хлорофилл; Из вырезки готовят порционный полуфабрикаты – а) лангет, азу, шпигованное мясо б) бифштекс, филе, лангет в) фрикадельки, ромштекс, гуляш г) рагу, отварное мясо, шницель.
Время хранения продуктов для бутербродов – а) 1-2 часов б) не более 25 минут в) не подлежит хранению г) 2-5 часов; Вместо чешуи имеют 5 костных образовании (жучек) рыбы семейств – а) лососевых б) тресковых в) скумбриевых г) осетровых. По горизонтали: Наиболее ценная часть туши животного, употребляемого в пищу. Выпускается в виде одного куска – кусок мяса овально-продолговатой формы, толщиной 2– 3 см, приготовленный из мякоти заднетазовой части; порционный полуфабрикат из говядины с надсечкой для жарки: кусочки мякоти из лопаточной части и мясной обрез и, неопределенной формы, массой 10–15 г., с содержанием до 20 % жира и соединительных пленок. Крупнокусковой полуфабрикат, реберная часть без грудной кости и без грубой части пашины. Натуральные котлета, освобожденная от косточек, жира и жилок.
Какие полуфабрикаты являются кусочками мякоти определенной массы и размера или мясокостными кусками с заданным содержанием мякотной ткани. Мясные изделия из теста и мясного фарша. Масса 12-13 гр. Часть тушки, включающая бедренную и берцовую кости с прилегающими к ним мышцами и кожей. По вертикали: Вырезка мяса из верхней части передней ноги свиньи; Полуфабрикаты из фарша, приготовленные из измельченного котлетного илижилованного мяса и вспомогательных компонентов: пшеничного сортового хлеба, соли, перца, лука, жира, яиц и др; Рубленый мясной полуфабрикат для приготовления блюд из мясного фарша; Бараний мелкокусковой полуфабрикат из окорока для жарки. Масса 30-40 гр.
Свинной порционный полуфабрикат из корейки. Подача 1-2 куска на порцию. Свинной крупнокусковой полуфабрикат из окорока до 2 кг. Сало с прослойками мяса с живота животного. Хрупкая часть свиной туши, в меру жирная, которуюможно использовать для приготовления различных блюд. Панированный полуфабрикат, слегка отбитый кусок мяса, вырезанный из спинной части, весом 215 г. Полуфабрикаты из наиболее нежных частей туш в виде одного или двух кусков мяса. Крупнокусковой полуфабрикат, мякоть спинной и поясничной частей с реберными костями. Полуфабрикаты из охлажденного или размороженного отбитого мяса, смоченные в взбитой яичной массе и обваленные в сухарной муке.
Кусочки в виде продолговатых брусочков массой 5-7 г. Полуфабрикаты выпускаются в основном для общественного питания и представляют собой куски мякоти стандартной или нестандартной массы из различных частей туш. Крупные куски мяса, отбитые специальным молотком. Свиной крупнокусковой полуфабрикат из корейки до 2 кг. ТЕСТ ПО ТЕМЕ «ТЕПЛОВАЯ ОБРАБОТКА»: Способы тепловой обработки делят на: а) основные в) вспомогательные б) дополнительные г) комбинированные; При тепловой обработке разрушаются вредные вещества – а) токсины в) фитонциды б) антоцианы г) каротин. Варка основным способом это: а) продукт полностью погружают в жидкость; б) продукт наполовину погружают в жидкость; в) продукт варят при бурном кипении; г) продукт варят при слабом кипении.
Варка при пониженной температуре это: а) использование водяной бани б) использование мармита в) использование пароварочных котлов г) использование фритюрниц. Припускание это: а) варка с небольшим количеством жидкости б) варка в собственном соке в) варка в пароварочных котлах г) варка в СВЧ- аппаратах; Варка на пару это: а) варка в небольшом количестве жидкости б) варка в пароварочных котлах в) варка в СВЧ – аппаратах г) варка в электрических пароварках; Варка в автоклавах это: а) варка при повышенном давлении б) варка при пониженном давлении в) варка на водяной бане г) варка на мармите.
Варка в вакуум аппаратах это: а) варка при пониженном давлении б) варка при повышенном давлении. Білімгерлердің жалпы өзіндік ізденіс жұмыстарына тоқтала кетсек: кітаптармен өздік жұмыс; тапсырмаларды құру және орындау; компьютердегі тәжірибелік жұмыстарды орындау; Интербелсенді тақтада орындалатын өздік жұмыстар; интернет ресурстарын пайдалана отырып баяндамалар мен рефераттарды даярлау. Өзін-өзі бейнесабақтар арқылы дайындау. Мысалы менің тәжірибемде білімгерлердің орындаған жазбаша өздік жұмыстары: жазбаша өздік жұмыстар; Синквейн жаздырту, эссе, сөйлемді аяқтау және тағы да басқалар.
Қашықтан өздік жұмыстар орындау (дистанционды) e.edu.kz cайты бойынша «Кітапхана» бөлімінде электронды тапсырмалар мен электронды оқулықтар және алған білімін тексеруге арналған тесттерді сабақта қолданамын. Компьютермен өзіндік жұмыстарды орындау.(тестілеу қабықшасы MyTes; Оқушылардың танымдық белсенділігіне көбінесе оң әсер ететін білімгерлерді оқыту әдістері мен оқыту формалары жатады. Диаграммада білімгерлердің арнайы пәндер бойынша білім деңгейлерінің сапалық көрсеткіші берілген.
Менің тәжірибемнің нәтижелілігі. 2014-2015 оқу жылында Пономарчук Анжелика «Аспазшы» мамандығы бойынша «Кәсібінің үздігі» атты облыстық байқауында «ЭРУДИТ» номинациясымен марапатталды; 2015-2016 оқу жылында Умбетбекова Айжан «Аспаз» мамандығы бойынша халықаралық интернет олимпиадасына қатысып бірінші дәрежелі диплом иегері атанды; 2017-2018 оқу жылында Рахметжанова Малика «Аспаз» мамандығы бойынша онлайн олимпиадаға қатысып 2 дәрежелі диплом иегері атанды; 2017-2018 оқу жылында Бейшембиева Сауле «Шығармашылық шеберхана» атты қашықтықтан өткізілген интернет-байқауға қатысып, сертификатқа ие болды.
2016-2017 оқу жылында аймақтық Worldskills Taldykorgan чемпионатында «Аспаз ісі» мамандығы бойынша қатысқаны үшін Бурханов Мунаждин сертификатқа ие болды; 2017-2018 оқу жылында аймақтық Worldskills Taldykorgan чемпионатында «Аспаз ісі» мамандығы бойынша қатысқаны үшін Фахратов Темірлан сертификатқа ие болды; 2018-2019 оқу жылында аймақтық Worldskills Taldykorgan чемпионатында «Аспаз ісі» мамандығы бойынша қатысқаны үшін Костенко Кристина сертификатқа ие болды. Қорытындылай келе білімгерлердің танымдық белсенділігін арттыру құралы ретінде АКТ-ны қолданудың тиімділігін көрсетуде: білімгерлердің арнайы пәндерге деген қызығушылығының артуы; білімгерлердің пән бойынша сапалық үлгерімінің жоғарлауы; бітірушілердің кәсіптік деңгейінің жоғарылауы; білімгерлердің танымдық белсенділігінің артуы.
Тәжірибені дамыту перспективалары. Алдағы уақытта өз тәжірибемді инновациялық әдіс- тәсілдер арқылы өтуімді жоспарлаудамын. Атап айтсақ білімгерлерге сабақ жақсы әсер қалдыратындай, зерттеу жұмыстары мен ойындар, венн диаграммасын, сөзжұмбақ, постер құру, сергіту сәттері, эссе жазу сияқты тапсырмалардың барлығын көбірек қолданып, инновациялық технологияларды пайдалана отырып (кембридж технологиясы, 7 модуль, коучинг, СТО т.б) топтық арқылы жұмыс істеу және топты бағалау мен өз-өзін бағалау әдіс-тәсілдерін пайдалану
Гүльнара Касымовна ИЗАМЕДИНОВА,
Шелек политехникалық колледжінің арнайы
пән оқытушысы, Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы
