Ұлты мақтаған – ұлы тұлға

Осы мақаламды қоғам және мемлекет қайраткері, ұлт азаттық және Алаш қозғалысының жетекшісі, Алаш Орда автономиясы үкіметінің төрағасы, публицист, ғалым, аудармашы Әлихан Бөкейхан Нұрмұхамедұлының рухына арнағым келеді. Өткені биылдан біздің мектеп – ұлы тұлғаның атына ие болды.

Бұл ұжым үшін және осы мектептегі тәлім-тәрбие алатын жас ұрпақ үшін баға жетпес қуаныш. Оның өмірбаяны туралы, еңбегі жөнінде мектебіміздің әр оқушысына жеткізу басты – міндет. Биыл тарихи тұлғаның дүниеге келгеніне 155 жыл. Жиырмасыншы ғасырдың басында ел аумағында ұйымдастырылған ұлттық мемлекеттің басшылығына сайланған мемлекет және қоғам қайраткерінің кезекті мерейтойын тағылымдық тұрғыда атап өту паразымыз. Осыған орай біздің білім ордасында мұражай ашылмақ.

Әрине бұл жұмыстарды мектебіміздің атауымен және ауыл тарихымен тығыз байланыста жүргізу жоспарланған. Қарқаралы топырағында туып өскен дара тұлғаны бәріміз ерекше мақтан тұтамыз. Өйткені ол қазақ хандығының негізін қалаған Жәнібек пен мемлекеттік заңнаманы орнықтырған Қасым бабалардың тікелей ұрпағы. “Хандардың ұрпақтары халық алдында ұзақ мерзімді борышқа ие және мен тірі болсам қазақтарға қызмет етуді тоқтатпаймын”, – дегенін білеміз.

Бұл қайсар жанның өмірлік ұстанымына айналды. Әлихан оптимист болды және халықтың жасампаз әлеуеті мен жарқын болашағына сенді. “Қазақтар қимылсыз, жалқау, ештеңемен айналыспайды деп ойламаңыз. Олар жігерлі, өз қабілеттерімен қабілетті, бірақ оларды қозғалысқа келтіру керек”, – деп жазған ол он тоғызыншы ғасырдың соңында. Оның пікірінше, бұқара екі күшті қозғалысқа келтіруі мүмкін: Білім және білімді адамдар. Білім дегеніміз – мектеп, кәсіптік, жоғары білім, сауатсыздықты жеңу, газеттер, журналдар, кітаптар тарату, дамыған мемлекеттермен мәдени интеграция.

Ол тарихи миссияны білімді оқығандар- мамандар немесе арнайы білім алғандар орындайтындығына үміттенді. 1922 жылы жарияланған “Қазақ оқулары” – “Образованные казахи” мақаласында: “Кез – келген қоғамда халықтың болашағын анықтайтын көшбасшылар – сол халықтың өкілдері. Олар қараңғы халықтың өмірін гүлдендіруі керек, бірақ олар адамдарда апатия мен пессимизмді тудырады. Білімді ұлдарсыз қарапайым адамдар жақсы емес”, – деген. Әлиханның пайымдауынша мәдениет, ғылым, зайырлы білім дін догмаларынан тыс. “Орыстардың көмегімен” Бөкейханның зиялы қауымның жоғары миссиясын мойындауы кездейсоқ емес.

Бұл пікірге ол Абай, Лев Толстой, Шәкәрім, Григорий Потанин, Луи Пастер, Оскар Уайлд өмірін, қызметі мен мұрасын терең зерттеу негізінде келді. Қазақ халқының ұлтжанды өкілі өмірінің соңына дейін шынайы отаншылдық ұстанымын берік қорғауы арқылы ұлы державалық шовинизмге қарсы шықты. 1916 жылдың 11 шілдесінде Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатов “Алаш” азаматтарына арнаған сөзінде: “Отандастар – орыс халқы, мұсылман діндарлары, татар халқы, сондай-ақ басқа да көрші халықтар – өрт жалынында жанып жатыр. Бізге шетте қалуға болмайды…», – деген екен.

Тәуелсіз мемлекетіміздің жаңа тарихында бөкейхантанудың сапалы жаңа кезеңі басталды. Аты аңызға айналған тұлғаның өміріндегі ақтаңдақтарды ашуға кеңестік кезеңде қоғамның қызығушылығына кедергілер қойылса, бүгінде көптеген құпиялардың сыры мәлім. Отандық ғалымдардың жан-жақты зерттеулерінің нәтижесінде шығармалардың толық жинағына негіз қаланып, оқырмандар қауымына тоғыз томдығы ұсынылды. Әлихан Бөкейхан атағандай, “жарқыраған метеор” туындыларының академиялық шығарылымдағы бес томдығын жүзеге асырған Шоқан Уәлиханов еді.

Қоғам қайраткерінің ғылыми-тарихи ізденістері оның қоғамдық-саяси қызметінің ажырамас бөлігі болды. Олар уақыттың шарттары мен ерекшеліктерін көрсетті, басында – патша, кейінірек – кеңес. Бұл көрнекті қайраткердің ғылыми еңбектері цензура мен шығармашылық еркіндіктің шектеулерінің қатаң қысымымен жасалғанын білдіреді. Осыған қарамастан, оның еліміз бен қазақ халқының тарихы бойынша шығармалары терең ғылыми және өзекті болып табылады.

Олар “Мәңгілік Ел” идеясының талаптарына толық сәйкес келеді. Бөкейхан “ақыретке шейін қазақ болып жасамақ” – “ақырзаманға дейін қазақ болып қала береді”, – деп шын жүректен сенді. Бүгін біз де Әлихан Бөкейханның есімі ұлт тарихында алтын әріптермен мәңгілікке жазылып қаларына бек сенеміз.

Дария Сейтқазықызы СЕЙФУЛЛИНА,
Әлихан Бөкейхан атындағы жалпы білім
беретін мектебіндегі оқу ісінің меңгерушісі,
Қарағанды облысының Нұра ауданы