Шығармашылық жұмыс: Өнер арқылы өзін-өзі тану тәсілдері

Өнер кез-келген көріністе адамның сыртқы және ішкі жағдайын білдіру тәсілі болып табылады.  Өнер эстетикалық ләззат беріп қана қоймайды, ол адамның ішкі терең сезімдері мен эмоцияларын  ашады. Өнер арқылы өзін – өзі тану – бұл басқа белгісіз әлемге есік ашатын шығармашылық ізденіс. Өзін-өзі тану арқылы менің “Мен”, адамның қасиеттері, тілектері, физикалық және психологиялық ерекшеліктері анықталады. Бұл шығармашылыққа көп көмектеседі.

Адам баласы өзінің өнер туындысына өз ойларын, сезімдерін, темпераментін салады.  Ол  бұл жұмыстың бір бөлігі болып, онымен біртұтас болады.  Бұл таңғажайып күйде, адамды одан әрі тереңдете түсетін эмоциялар ағымы қамтиды. Бір сәтте  шығарманың жасаушысы жасаған басқа әлемде өзін-өзі көрсете отырып, айнадан «Алиса ғажайыптар елінде» болғанға ұқсайды. Шығармашылық ізденістің арқасында адамның сол жақ жарты шарында кез-келген сыртқы факторларға жауап беруді тоқтатады, содан кейін біздің сана-сезіміміз “оянады”, ол біздің өзін-өзі тануға, өзін-өзі жетілдіруге, ағартуға жауап береді.

Ақпараттық мазмұннан басқа, кез-келген өнер біздің терең сезімдерімізге, эмоцияларымызға жүгінеді. Суретшінің туындысын неғұрлым ұзақ зерттесек, соғұрлым біз оның ойларын, бізге жеткізгісі келген идеяларын сезіне бастаймыз. Шығармашылық өзін-өзі тану – тұлғаның дамуына зор ықпал етеді. Қабілеттер психологиясын зерттеудің қазіргі авторларының пікірлері бұл туралы көбірек бейім. Сонымен, Ф. Барон кәсіби жазушылар мен суретшілер арасындағы зерттеу негізінде жоғары шығармашылық ойлаудың негізгі белгілерін анықтады.

Бұл: интеллекттің жоғары деңгейі; интеллектуалды және танымдық тақырыптарға бейімділік; шешендік, ойды нақты жеткізе білу. Шығармашылық жұмыс – өзін-өзі тану сабақтарының қажетті құрамдас бөлігі. Шығармашылық жұмыс өзін-өзі тану сабақтарындағы балалардың топтық іс-әрекетінің маңызды бөлігі болып табылады. Шығармашылық жұмысқа кіреді: рөлдік ойындар мен жаттығулар; сурет салу және театрландырылған көрініс; макеттер, плакаттар мен коллаждар жасау, эссе, шағын шығармалар, хаттар жасау. Балалар өздерінің шығармашылық мүмкіндіктерін ашады, өздері жасаған және жаңғыртылған бейнелер арқылы “өзін” білдіреді.

Келесі әдістемелік тәсілдерді ерекше атап өту керек: әр түрлі сезімдерді топтық талқылау: қуаныш, реніш, ашу, қорқыныш, қайғы, қызығушылық (талқылау үшін қажетті кезең ретінде сезімдер тақырыбында жасалған балалар суреттері қолданылады). Бағытталған сурет, яғни белгілі бір тақырыптарға сурет салу. Өзін-өзі тану сабағында шығармашылық жұмыс оқушылардың ойлау қабілетін дамытады. Сабақтың  кезеңінде  берілген тақырыпқа сәйкес,  көптеген түрлі идеялар болады.

Мысалы, шығармашылық тапсырмада, сурет салу арқылы оқушы өмірдегі ең маңызды нәрсенің мәнін көрсете алады және өз бетінше жауап таба алады. Осы сипаттағы жаттығуды орындау кезінде бала сабақта алған білімдерін, олардың адам өміріндегі маңыздылығы тұрғысынан түсіне бастайды. Ең бастысы, оқушы өзінің шығармашылық көрінісінде әлемге деген көзқарасын білдіреді, оның бейнесін жасайды. Осылайша, оқушыны шығармашылық қызметке қатыстыра отырып, біз оған өзінің өмірлік ұстанымын көрсетуге мүмкіндік береміз. Шығармашылық бағыттағы өзін-өзі тану дегеніміз не? Бұл өзіңізді басқалармен, өнермен қарым-қатынас арқылы, сезімдеріңіз бен қасиеттеріңізді көрсету арқылы білудің жолдары.

Өзін-өзі тану және өнер сабағында шығармашылық ізденісті қолданудың бірнеше әдістері келтірілген: “Коллаж дизайны” әдісін қолдану арқылы бейнефильмді зерттеу. Сондай-ақ, “коллаж дизайны” әдісін қолдана отырып, бейнефильмді зерттейтін тапсырмалар қызықты болуы мүмкін. Бейнематериалды  көргеннен кейін, оқушылар коллаж жасайды. Өзін – өзі тану сабақтарында коллаж жасау -бұл шығармашылық жұмыс. Бұл әдіс оқушының зияткерлік белсенділігін ғана емес, сонымен қатар оны шығармашылық процеске қосуға, оқытудың эмоционалды атмосферасын жақсартуға, оқушыларға жеке көзқарасты жүзеге асыруға көмектеседі.

Көруді бастамас бұрын оқушылар  топтарға бөлінеді. Содан кейін оқушыларға мультфильмнің басты кейіпкерлерін тереңірек зерттеу міндеті қойылады. Көргеннен кейін оқушылар ескі журналдар мен газеттердің көмегімен мультфильм кейіпкерлерінің бейнесін жасайды. “Өмірлік баланс дөңгелегі” әдісін қолдану арқылы бейнефильмді зерделеу». Оқушыларға өмірінде нені өзгерткісі келетінін түсінуге көмектесетін әдіс ұсынылады. Бұл  қабылдау әдісін “Өмірлік баланс дөңгелегі” атты  американдық психолог Пол Дж. Майер ойлап тапты.

Бұл техниканың мақсаты – оқушылар қаралған бейнесюжеттен кейін өздерінің өмірлік басымдықтары мен құндылықтарын талдайды. Бұл дөңгелекті қалай пайдалануға болады? Біріншіден, сізге ақ қағаз парағын алып, оған сегіз бөлікке бөліп, шеңбер салу керек. Содан кейін біз қай секторға, өмірдің қай саласына жататынын қол қойып, оларға 10 балдық шкала бойынша жалпы баға береміз. Өмірлік тепе-теңдік дөңгелегі-өмірді Стратегиялық жоспарлау. Бұл адамның өмірі оның қолында екенін білдіреді және бәрі дәл осылай жүреді, өйткені адамның өзі осындай мақсаттар қойып, осындай іс-қимыл схемасын таңдады.

Өмірлік тепе-теңдік дөңгелегі қазіргі уақытта қол жеткізген нәрсені ғана көрсетеді, сонымен қатар сіздің әлеуетіңізді толығымен іске асыру немесе кез-келген саладағы ағымдағы мәселелерді шешу үшін не өзгерту керек деген қорытындыға әкеледі. Студенттер белгілі бір қызмет салалары бойынша өз бетінше таңдау жасайды. Олар: спорт, денсаулық, Оқу, болашақ мамандық, хобби, достар, ата-аналар, туыстар, сыныптастар, демалыс, қаржы, кітап оқу, қарым-қатынас. Әрбір қызмет саласына олар өз түстерін таңдайды.  «Ассоциация» әдісін қолдану арқылы «Менің отбасым» тапсырмаларының тұсаукесері». Бұл әдісті барлық сабақтарда қолдануға болады.

«Ассоциация» әдісі оқушылардын шығармашылық қиялын түсінуге, олардың ішкі ресурстарын ашуға тамаша материал болып табылады. Тапсырма оқушылардын өз идеяларын түсінуге және шығармашылық ресурстарын дамытуға мүмкіндік береді. Ассоциациялар неғұрлым ерекше болса, соғұрлым қызықты болады. Оқушылар өз ойларын  дәптерге жазады. Мұғалім сұрақ қояды: отбасы қандай? “Отбасы” сөзіне ассоциация таңдаңыз. Мысалы, отбасыны  байланыстыру керек: ауа-райымен; өсімдіктермен; жануарлармен; жыл мезгілдерімен; құрылыстармен; сюжеттің кейіпкерімен.

Өзін-өзі тану және өнер сабақтарында қолданылатын жоғарыда аталған әдістер бізді тыңдауға, естуге және көруге үйретеді. Өзін-өзі танудың қарапайым тәсілі: сурет арқылы эмоцияларды білдіру. Сурет — бұл тамаша тәсіл, өз эмоциянды  білдіруге.  Көркем шығармашылықтың бейнелері барлық ішкі жан дүние  процестерін көрсетеді (ішкі қақтығыстар, фобия, ерте балалық шақ туралы естеліктер). Сурет адамға барлық тәжірибелерін шашыратып қана қоймай, оларды көруге, түсінуге, талдауға мүмкіндік береді.

Сурет адам ішінде жасырылған барлық нәрсені анықтауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, шеберлік тұрғысынан қандай сурет болмасын, бұл керемет туынды. Бұндай суреттерде фантастикалық ой  немесе  нақтылық болуы мүмкін емес, көбінесе олардың нақты шекаралары жоқ. Оларды қағазға апара отырып, бала өзінің басынан кешкен оқиғалары туралы біле бастайды, олар сананың тереңдігінде жасырылады. Бұл әдіс көптеген жасырын ресурстарды ашуға көмектеседі.

Осындай сабақтардан кейін жоғары сынып оқушылары өзін-өзі тану әдістерінің бірін жиі қолданады. Ол «Күнделік» әдісі. Оқушылар шығармашылық жұмыс кезінде пайда болған мінез-құлқын, ойлары мен эмоцияларын жазады. Мұндай блокноттар үшін рефлексия көмектеседі. Оқушы ашылуына көп еніп, өзінің шынайы табиғатын анықтау, өзінің осы мақсаттар мен армандарын білуіне жол салады. Себебі, адам  өзін -өзі түсініп қана қоймай, өзін-өзі ашуға, өзінің таланттарын, ең жақсы қасиеттерін ашуға мүмкіндік беретін байқайды.

Айнур Алипкалиевна БАБИКЕНОВА,
Орал қаласындағы ФМБ НЗМ өзін – өзі тану
пәнінің мұғалім-модераторы,
Мадина Сатвалдиевна КУЛЬБЕКОВА,
өнер пәнінің мұғалім-модераторы,
Батыс Қазақстан облысы