“Өзін-өзі тану” балабақшасының тәжірибесіндегі жалпыадамзаттық құндылықтарды қосымша білім беру жүйесіне интеграциялау

“Баланың бойындағы қабілетін ашып, өзіне жол таптырып, өз күшіне өзін сендіру қаншалықты маңызды десеңші. Ол өзін – өзі сыйлай білуі, ар – ұяты алдында таза болып, әділетсіз, жөнсіз, әдепсіз іс-әрекеттің ақыры неге әкеліп соқтыруы мүмкін екенін білуі тиіс. Мейірімділік пен махаббат жылуы жүректен-жүрекке жетіп, Әлемді Махаббат пен Қайырымдылық шуағына бөлесін”, – дейді Сара Алпысқызы.

Балалық шақ – бұл адамның бүкіл өмірі оның алдында тұрған тамаша уақыт, сондықтан кез келген адам өміріндегі ең маңызды кезең екенін әрқашан есте ұстау керек. Балалар, әдетте, үлкендердің оларға жол көрсетуін күтеді. Сондықтан, адамгершіліктің негізін қалау, болашақта өсіп келе жатқан адамның «адамзат қауымдастығының тиімді субъектісі» болуына көмектесетін алғашқы адамгершілік идеяларды, сезімдерді, әдеттер мен қатынастарды қалыптастыру бала кезінен маңызды.

Рухани – адамгершілік тәрбиесі – «Өзін-өзі тану» балабақшасында баланы жан-жақты тәрбиелеудегі  ажырамас бөлігі, жас ұрпақты шынайы жалпыадамзаттық құндылықтармен таныстырудың қажетті алғы шарты. Сапалы жаңа қадам – «Өзін-өзі тану» бағдарламасымен, оның мазмұнын балалардың күнделікті өміріне, балалар қызметінің барлық түрлеріне енгізу. Балаларды рухани – адамгершілікке тәрбиелеу міндеттері барлық білім беру салаларын меңгеру барысында және қосымша біліммен қатар кешенді түрде жүреді.

«Өзін-өзі тану» балабақшасының миссиясының мақсаты: «Әр баланың сапалы және қолжетімді білім алу құқығын іске асыру, оның  денсаулығын  сақтау  және  нығайту, жалпыадамзаттық  құндылықтарға  бағдарлана отырып, мектепке дейінгі балалық шақтың  өзіндік  құнды  кезеңі  ретінде  жеке дамуы және өмір сүруі үшін жағдайларды қамтамасыз ету». «Өзін-өзі тану» пәнінің интеграциясы қосымша білім беру жүйесінде физикалық даму,интелектуалдық даму,көркемдік эстетикалық даму болып үш бағыт бойынша жүзеге асады.

Қосымша білім беру, оқу үрдісінен айырмашылығы, стандарттармен реттелмейді, бірақ ата – ананың  тапсырысымен және жеке баланың қызығушылығымен анықталады. Балаларға арналған заманауи қосымша білім мазмұны баланың қажеттіліктеріне қарай білім беру кеңістігін кеңейту арқылы балалардың жеке даму мүмкіндіктерін кеңейтеді. Қосымша білім беру – бұл әр түрлі білім беру саласындағы кең ауқымды іс-әрекет үдерісінде жеке тұлғаның таным мен шығармашылыққа деген ынтасының құралы.

Қосымша білім беру – бұл баланың жеке басының мүддесі үшін білім беру бағдарламаларын іске асыру, қосымша білім беру қызметтерін ұсыну және негізгі білім беру бағдарламаларынан тыс басқа да ақпараттық -ағартушылық іс -шаралар арқылы білім беру мен оқытудың мақсатты процесі. Балаларға қосымша білім беру жүйесін қалыптастыру балалармен жұмыс істеудің көп жылдық тәжірибесі  мектептен тыс тәрбие мен оқытумен байланысты дәстүрлер негізінде жүзеге асады.

Осыған орай, «Өзін-өзі тану» балабақшасы тәрбиешілерінің қосымша білім беру үрдісіндегі қызметінің бірі-баланың әлеуметтік-адамгершілік қасиеттерін дамыту. «Өзін-өзі тану» пәнінің интеграциясы қосымша білім беру салаларында өтілуі. Біздің «Өзін-өзі тану» балабақшасында қосымша білім беру саласы ретінде партерлік гимнастика, жүзу, шахмат клубы, Воскобович дамыту ойындары, М.Монтесорри технологиясы, ағылшын тілі, актерлік шеберлік, өнер шеберханасы өтіледі.

Партерлік гимнастика және жүзу жас өспірімнің физикалық дамуын қамтамасыз етеді. Баланың денесін қатайту мен нығайту, дене белсенділігін қалыптастыру, дененің рухани мәдениетін дамыту, салауатты өмір салтының қажеттілігін тәрбиелеу. Қозғалыстарды үйлестіруді дамыту, тірек – қимыл аппаратының күшеюі; психологиялық босату. Жан ұрпаққа адамгершілік рухани тәрбие беру міндеттерін шешудің тиімді құралдарының бірі – дене шынықтыру мен спорт. Дене тәрбиесі – жеке тұлғаның үйлесімді дамуының қажетті факторы. Физикалық даму оның интеллектуалды дамуын тікелей анықтайды.

Екіншіден, физикалық даму кезінде ерік, мақсаттылық сияқты жеке адами қасиеттер қалыптасады. Спорттық шаралар баланы өзін-өзі реттеуге және дербестікке үйретеді. Интеллектуалды даму. Баланың танымдық қызығушылығы мен зерттеу әрекетін дамыту. Байқау, қиял, есте сақтау, зейін, ойлау мен шығармашылықты дамыту. Балаларда эмоционалды бейнелі және логикалық принциптердің үйлесімді дамуы. Қоршаған әлем, математикалық ұғымдар, дыбыс-әріптік құбылыстар туралы негізгі түсініктерді қалыптастыру.

Шахмат – бұл мектеп жасына дейінгі баланы жалпы білім беретін оқу қызметтерді, ең алдымен математиканы тез және табысты түсінуге дайындауға көмектесетін ойын. Шахмат сабақтары есте сақтау қабілетін нығайтады, логикалық ойлауға, нәтижені салыстыруға және болжауға үйретеді, өз әрекетін жоспарлайды, қиял мен аналитикалық дағдыларды дамытады, ұйымшылдықты, мақсаттылықты, объективтілікті дамытуға көмектеседі. Воскобовичтың дамыту ойындары.

Воскобович дамыту ойындары оқу қызметтерінің мақсаты мен дамытушылық бағытын, баланың танымдық қызығушылығын зерттеуге болады. Бақылау, қиял, есте сақтау, зейінді дамыту, ойлау және шығармашылық – процестері бірдей дамиды. Ойын балаларды өз еркімен ойлануға  және өз еркімен әрекет етуге үйретіп, қиялды дамытып шығармашылыққа баулиды. Бала қызықты ойынмен айналысқанда, ол өзінің «үйреніп жатқанын» байқамайды, бірақ сонымен бірге ол өзінің идеялары мен танымдық белсенділігін өзгертуді қажет ететін қиындықтармен кездеседі.

Балалардың эмоционалдық-бейнелі және үйлесімді дамуы логикалық бастауы айқындалады. Воскобовичтің дамыту ойындарының ерекшеліктері. Көп функционалды және әмбебап. Ойындар арқылы көптеген білім алуға болады. Бала өзі үшін сандарды немесе әріптерді меңгереді; пішінін есте сақтайды; сонымен қатар қолдың ұсақ моторикасын жаттықтырады; сөйлеуді жетілдіреді. Біз сондай -ақ балаларды жақсы көңіл -күйде білімді игеруге, ойлау үрдісінен ләззат алуға үйретуге тырысамыз, біз өз бетінше ақылды және күрделі сұрақтар қоюға және қойылған сұрақтарға өз бетінше жауап іздеуге көмектесеміз.

Біз үшін ең бастысы – балалардың тікелей қызығушылығын, жасау, ойлап табу, ойлау қабілетін жоғалтпау және дамыту. Біз балаларды Воскобович ойындары арқылы өздеріне, таланттарына сенімді болуға үйретеміз. М.Монтессори технологиясы. Мектепке дейінгі мекемелерде монтессори оқу қызметін  арнайы  дидактикалық материалдармен жабдықталған бөлмеде өткізіледі және бұл баланың дербес белсенділігі арқылы баланың дамуына бағытталады.

Бұл жұмыста баланың жеке ерекшеліктеріне баса назар аударылады және жеке даму қарқыны  мен траекториясы қамтамасыз етіледі. Мектепке дейінгі жастағы балалардың дербестігі, ішкі өзін-өзі тәрбиелеу мен басқа адамға деген құрмет көрсетуге рухани адамгершілік қасиеттерін ашуға тәрбиеленеді. Жұмыс барысында  балалардың өз-ара қарым-қатынасы орнығып  зейінін, ойлауын, есте сақтауын, сөйлеуін, қиялын, моторикасын және жалпы алғанда олардың даралығын дамытады.

Ағылышын тілі. Мектеп жасына дейінгі балалардың қарым -қатынас және ақпарат алмасу құралы ретінде ағылшын тілін үйренуге тұрақты қызығушылығын дамыту; балаларды қол жетімді және олардың даму деңгейіне сәйкес келетін сөздік қорымен таныстыру, қарапайым тілдік құрылымдарды енгізу; басқа  тілді елдердің мәдениетімен танысу, өзге ұлт өкілдеріне рухани-адамгершілік құндылық аясында қарауға баулу болып табылады.

Көркемдік -эстетикалық дамуы.Оқушылардың эстетикалық, интеллектуалдық, адамгершілік дамуын қамтамасыз ету. Баланың шығармашылық даралығын тәрбиелеу, өнерге деген қызығушылығы мен жауаптылығын дамыту. Адамды рухани -адамгершілікке тәрбиелеуді өнерсіз елестету мүмкін емес. Дәл онымен танысу баланың эстетикалық идеалын, талғамын қалыптастыруға, сонымен қатар әр түрлі халықтардың мәдениетімен танысу арқылы ой -өрісін кеңейтуге көмектеседі.

Өнер шеберханасы. өнер шеберханасы, ырғақ, үйлесім, түс сезімін тануға, оны түсінуге  тәрбиелейді. Дәл осы өнер сабақтары болашақта әр балаға қажет болатын өзіндік іс -әрекеттің нәтижесін болжауға, бағалауға алдын ала талдау жасауды дағдыландырады. Дәл бейнелеу өнері сабақтары арқылы адамның рухани -адамгершілік тәрбиесі жүзеге асады, өнердегі, табиғаттағы сұлулықты бағалай білетін, барлық тіршілікке жанашырлық таныта алатын жас ұрпақты  қалыптастырады.

Актерлік шеберлік. Дәл театр қызметі арқылы жалпыадамзаттық құндылықтарды түсінуге қабілетті, ұлттық мәдениет пен өнер жетістіктерімен мақтана алатын әлеуметтік белсенді шығармашылық тұлғаны қалыптастыруға болады. Театр қызметі – сезімдердің, тәжірибелер мен эмоционалды ашулардың сарқылмайтын көзі, рухани байлыққа ие болу тәсілі. Театралдық іс -әрекеттің баланың эмоционалды сферасын дамытуы, оны кейіпкерлерге жанашырлық танытуы, ойналатын оқиғаларға жанашырлықпен қарауы маңызды.

Театрлық қызмет сонымен қатар мектеп жасына дейінгі балаларға арналған әрбір әдеби шығарма немесе ертегі әрқашан адамгершілік бағытта болуына байланысты әлеуметтік дағдылар, мінез -құлық дағдыларының тәжірибесін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Сүйікті кейіпкерлер балаға үлгі болады. Театрлық шығармашылықты қолдану мектеп жасына дейінгі балаларға қатыгездікке, айлакерлікке, қорқақтыққа теріс көзқарас қалыптастыруға, қоршаған әлем туралы білімдерін кеңейтуге және тереңдетуге мүмкіндік береді.

Баланың бойындағы ең маңызды қабілеттер – жан сұлулығы, жүрек тазалығы мен махаббатқа талант. Біз, ересектер, бала үшін құнарлы топырақ, өмір беретін ылғал және бала жанының гүлін жылытып тұратын жылы күн болуымыз керек. «Егер адамға жақсы үйретілсе – нәтиже жақсы болады», – деп В. А. Сухомлинский айтқандай ең бірінші баланың жүрегінен орын табатын, баланың жанын түсінетін, бала бойына ең бірінші рухани адамгершілікті сіңдіретін Нұрлы ұстаз болуға тілектеспін.

Макпал Муратовна БЕКТЕМИРОВА,
“Бөбек” ҰҒПББСО РМҚК “Өзін – өзі тану”
балабақшасының тәрбиешісі