2026 жыл – Цифрландыру және жасанды интеллект жылы. Балабақшадағы жасанды интеллект және медиашығармашылық: технологиялар балаларды тәрбиелеу мен дамытуға қалай көмектеседі
Бірде сабақ барысында бір бала мейірімді роботты ойлап тапты. Бірақ бұл жай ғана қиял-ғажайып оқиғаның кейіпкері емес еді. Баланың ойынша, робот қоқыс жинайды, ағаштарды қорғайды және жануарларға қамқорлық жасайды. Алғашында бұл идея баланың қиялында және бірнеше ауыз сөзінде ғана болды. Кейін кейіпкердің бейнесі пайда болып, одан соң оқиға шағын медиажобаға айналды. Осылайша баланың қиялы нақты бейнеге ие болды. Бұл ретте басты автордың өзі бала болып қалды: ол кейіпкерді, оның мінезін, қабілеттерін және оқиғасын өзі ойлап тапты. Ал технология тек оның қиялында туған дүниені көзбен көруге, бейнелеуге көмектесті.
Қазіргі жаһандану дәуірінде білім беру жүйесі үздіксіз жаңаруды талап етеді. Ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың қарқынды дамуы педагогтердің жұмыс тәсілдерін өзгертіп, оқыту үдерісіне жаңа мүмкіндіктер енгізуде. Соның бірі – жасанды интеллект (ЖИ) технологиялары. Бүгінде жасанды интеллект тек жоғары білім беру немесе өндіріс саласында ғана емес, мектепке дейінгі білім беру жүйесінде де өз орнын табуда.
Алайда мектепке дейінгі жастағы балалармен жұмыс барысында жасанды интеллектті қолдану заңды сұрақтар туындатады: технология баланың өз бетінше ойлауын алмастырмай, оның дамуына көмектесетін құрал бола ала ма? Цифрлық құралдың көмегі мен баланың өздігінен қиялдап, шешім іздеуіне мүмкіндік бермейтін дайын нәтиженің ара-жігі қай жерде?
Мектепке дейінгі кезең – баланың тұлғалық, зияткерлік және әлеуметтік дамуының негізі қаланатын маңызды уақыт. Осы кезде баланың танымдық қызығушылығын арттыру, шығармашылық қабілеттерін дамыту және қоршаған ортаны танып-білуге деген ынтасын қалыптастыру ерекше маңызды. Сондықтан заманауи технологияларды, соның ішінде жасанды интеллект элементтерін тиімді әрі саналы түрде пайдалану педагогтің кәсіби міндеттерінің біріне айналып отыр.
Осы орайда Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасы Медициналық орталығының «Қарлығаш» балабақшасы шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорнының тәрбиешісі Айнұр Серікқызымен жүргізілген арнайы сұхбатты оқырмандар назарына ұсынамыз.
Айнұр Серікқызы, жасанды интеллект пен медиашығармашылықты балалармен жұмыс барысында нақты қалай қолданасыздар? Балалардың өздері қандай жұмыстар атқарады? – Жасанды интеллект пен медиашығармашылықты балалармен жұмыс барысында олардың жас ерекшеліктеріне сай, ойын және шығармашылық бағытта қолданамыз. Негізгі мақсатымыз – балаға дайын ақпаратты ұсыну емес, оның өз идеясын жүзеге асыруына мүмкіндік беру.
Мысалы, жасанды интеллект көмегімен балаларға ертегі кейіпкерлерін ойлап табуды, белгілі бір тақырыпқа сурет немесе иллюстрация жасауды ұсынамыз. Балалар кейіпкердің атын, сыртқы бейнесін, мінезін өздері сипаттап, оқиғаның желісін құрастырады. Яғни жұмыс технологиядан емес, «Сен нені ойлап тапқың келеді?» деген сұрақтан басталады. Бала алдымен өз идеясын қалыптастырады.
Ол кейіпкерінің қандай болатынын, қайда өмір сүретінін, нені істей алатынын және оның басынан қандай оқиғалар өтетінін өзі шешеді. Кейде бір идеяны бүкіл топ болып талқылаймыз: балалар бір-бірінің ойын толықтырып, жаңа детальдар ұсынады, кейіпкердің мінезі немесе оқиғаның жалғасы қандай болуы керектігі туралы өз пікірлерін білдіреді.
Ал педагог сол идеяны цифрлық құралдар арқылы визуализациялауға көмектеседі. Осылайша жасанды интеллект баланың оқиғасының авторына емес, оның өз қиялының нәтижесін көруге мүмкіндік беретін құралға айналады.
Балалардың бұл технологиялармен танысуы неден басталды? Алғашқы сабақтарға балалардың реакциясы қандай болды? – Алғашқы сабақтарда балалардың қызығушылығы өте жоғары болды. Әсіресе өздерінің айтқан идеясынан сурет немесе кейіпкер пайда болғанын көргенде таңғалып, ерекше қуанды. «Мен айтқанымды компьютер қалай жасады?», «Ол өзі сурет сала ала ма?» деген сияқты сұрақтар қойып, белсенділік танытты.
Балалар үшін бұл өзіндік бір жаңалық болды: олардың айтқан сөздері, қиялы және тіпті ең ерекше идеялары нақты бейнеге айналуы мүмкін екенін көрді. Сонымен бірге біз оларға сурет немесе бейне пайда болмас бұрын, ең алдымен нені жасағысы келетінін өздері ойлап табуы керектігін түсіндіруге тырыстық.
Біртіндеп балалар тек бақылаушы болып қалмай, өздері идея ұсынуға, сұрақ қоюға, кейіпкердің бейнесін сипаттауға және шығармашылық тапсырмаларды орындауға кірісті. Уақыт өте келе балалардың қызығушылығы дайын суреттің пайда болуына ғана емес, оны жасау үдерісіне де ауыса бастады.
Олар өз идеяларын неғұрлым нақты сипаттай алса, нәтиженің де өз ойларына соғұрлым жақын болатынын түсіне бастады. Осылайша алғашқы таныстық таңданыс пен қызығушылықтан басталып, балалардың өздігінен ізденуіне және шығармашылықпен жұмыс істеуіне ұласты.
Балаларға не көбірек ұнайды: әңгіме, оқиға ойлап табу, сурет пен бейне жасау, кейіпкерлерге дауыс беру немесе басқа жұмыстар ма? – Балаларға ең алдымен оқиға мен кейіпкер ойлап табу, содан кейін сол идеяның сурет немесе бейне түрінде жүзеге асқанын көру көбірек ұнайды. Әсіресе өздері ойлап тапқан кейіпкердің сөйлеп, оған дауыс беріліп, шағын оқиғаға айналғаны балалар үшін өте қызықты. Сонымен қатар балалар сурет салуға, кейіпкерлердің сыртқы бейнесін таңдауға және оқиғаның жалғасын өздері ойластыруға белсенді қатысады.
Бала үшін өзінің автор екенін сезіну өте маңызды. Бұл ересектер көрсеткен дайын кейіпкер емес, оның өз қиялынан туған бейне. Мысалы, «Егер мен сиқырлы әлемде болсам…» деген тақырыпта балалар кейіпкер ойлап тауып, оның қайда тұратынын, қандай қабілеті бар екенін және қандай оқиғаға тап болатынын өздері анықтайды. Мұндай кезде бастапқы идеяның жұмыс барысында өзгеріп, толықтырылатынын байқау қызықты.
Бала дайын болған бейнені көргеннен кейін әрі қарай ойлана бастайды: «Егер ол басқа жерге барса не болады?», «Оның досы кім болады?», «Ол басқаларға қалай көмектесе алады?» Осылайша дайын сурет шығармашылық үдерісті аяқтамайды, керісінше, оқиғаның жалғасуына жаңа бастау болады.
Сіздің ойыңызша, мұндай сабақтар балаларға технологияға деген қызығушылықтан бөлек қандай пайда береді? Олар қандай дағдыларды дамытады? – Менің ойымша, мұндай сабақтардың пайдасы тек технологияға қызығушылықпен шектелмейді. Ең бастысы – баланың шығармашылық ойлауын, қиялын және өз ойын еркін жеткізу қабілетін дамыту. Балалар өздері оқиға ойлап тапқанда қиялын дамытады, кейіпкер құрастырғанда шығармашылықпен ойлайды, ал өз идеясын түсіндіргенде сөйлеу және коммуникациялық дағдылары қалыптасады.
Сонымен қатар бала жалпы идеядан нақты детальдарға көшуге үйренеді. Мысалы, «Мен робот жасағым келеді» деу жеткіліксіз. Ол қандай робот? Не істей алады? Неліктен ол мейірімді немесе, керісінше, айлакер? Ол кімге көмектеседі? Оның басынан қандай оқиғалар өтеді? Осындай сұрақтар баланы өз идеясын тереңірек ойластыруға жетелейді.
Бұл жерде технология әңгімелесуге, ойлануға және ізденуге себеп болатын құралға айналады. Бала дайын нәтижені алуға емес, алдымен өз ойын нақты тұжырымдауға үйренеді. Меніңше, мұндай жұмыстың ең үлкен білімдік мәні де осында.
Балалардың арасында сізді ерекше таңғалдырған немесе есіңізде қалған қызықты жағдай не баланың жұмысы болды ма? Сол туралы айтып берсеңіз. – Иә, балалардың арасында есте қалған қызықты жағдайлар көп болды. Соның бірі – бір баланың өзі ойлап тапқан кейіпкері туралы шағын ертегі құрастыруы. Бала «мейірімді робот» туралы әңгіме ойлап тапты. Оның айтуынша, робот адамдарға ғана емес, табиғатқа да көмектеседі: қоқыстарды жинайды, ағаштарды қорғайды және жануарларға қамқор болады.
Бізді ерекше қызықтырғаны – баланың кейіпкердің сыртқы бейнесін сипаттаумен ғана шектелмегені. Оның ойлап тапқан бейнесінің артында белгілі бір идея болды: робот қоршаған ортаға пайдалы болуы керек. Осылайша баланың әңгімесінде технология мен табиғатқа жанашырлық бір кейіпкердің бойында тоғысты. Біз сол баланың идеясын пайдаланып, кейіпкердің бейнесін жасап, кейін оның әңгімесін шағын медиажобаға айналдырдық.
Мұнда ең маңыздысы – жобаның негізгі идеясы ересектер тарапынан ұсынылған жоқ. Ол баланың өз қиялынан туды. Біз тек сол идеяның ауызша әңгімеден визуалды бейнеге дейінгі жолдан өтуіне көмектестік. Осындай сәттер технологияның баланың шығармашылық әлеуетін ашуға арналған құрал ретінде қалай қолданылуы мүмкін екенін айқын көрсетеді деп ойлаймын.
Жасанды интеллект баланың өз ойлауы мен шығармашылығын алмастырмай, керісінше, оған көмектесетін құрал екенін балаларға қалай түсіндіресіз? – Балаларға ең алдымен жасанды интеллекттің олардың орнына ойлайтын құрал емес, өз ойларын жүзеге асыруға көмектесетін көмекші екенін түсіндіреміз. Мысалы, біз «Алдымен өзің ойлап тап, содан кейін технологияның көмегіне жүгін» деген қағиданы ұстанамыз.
Бұл қағида біздің жұмысымыздың өзіндік ережесіне айналды. Алдымен баланың ойы пайда болады, содан кейін ол оны басқаларға түсіндіруге, қажетті сөздерді табуға және бөлшектерін сипаттауға тырысады. Тек содан кейін ғана цифрлық құрал сол идеяны визуалды түрде көрсетуге көмектеседі.
Бала кейіпкерді, оқиғаны немесе суретті өзі ойлап табады, ал жасанды интеллект сол идеяны толықтыруға немесе визуалды түрде көрсетуге көмектеседі. Осылайша біз ең басты нәрсені сақтауға тырысамыз: технология баланың орнына «Нені ойлап табу керек?» деген сұраққа жауап бермеуі тиіс. Бұл жауапты ең алдымен баланың өзі табуы керек.
Балалардың балабақшада жасанды интеллектпен танысып жатқанына ата-аналар қалай қарайды? Олар тарапынан қандай сұрақтар немесе пікірлер айтылып жүр? – Ата-аналардың көзқарасы жалпы оң. Көпшілігі балалардың заманауи технологиялармен ерте жастан танысып, оны дұрыс әрі пайдалы мақсатта қолдануды үйренгенін қолдайды.
Ата-аналар тарапынан көбіне: «Балалар жасанды интеллектті нақты не үшін қолданады?», «Бұл баланың өз ойлау қабілетіне кері әсер етпей ме?», «Экран алдында көп отырмай ма?», «Қауіпсіздігі қалай сақталады?» деген сұрақтар қойылады.
Бұл сұрақтар заңды, өйткені ата-аналар үшін жаңа технологияларды қолдану фактісінің өзі ғана емес, олардың қандай педагогикалық мақсатқа қызмет ететіні де маңызды. Біз ата-аналарға жасанды интеллектті баланың орнына тапсырма орындау үшін емес, оның қиялын, шығармашылығын және өз ойын жеткізуін қолдау үшін қолданатынымызды түсіндіреміз.
Сабақтарда технологияны пайдалану уақыты да шектеледі, негізгі жұмыс баланың өз ойы мен белсенділігіне негізделеді. Сондықтан біз үшін технологиямен танысу экран алдында отырып, дайын нәтижені жай ғана бақылауға айналмауы маңызды. Цифрлық құрал – шығармашылық жұмыстың бір кезеңі ғана, оның негізгі мазмұны емес.
Сіздің ойыңызша, бүгінгі таңда бала балабақшада болашақта цифрлық технологияларды сенімді әрі қауіпсіз пайдалана алуы үшін қандай дағдыларды меңгеруі керек? – Менің ойымша, балабақша жасынан бастап балаға нақты бір бағдарламаны үйретуден бұрын, цифрлық ортада дұрыс ойлау және қауіпсіз әрекет ету дағдыларын қалыптастыру маңызды. Бала ең алдымен технологияны мақсатты қолдануды, ақпаратты қабылдауды, өзіне қажеттісін таңдай білуді үйренуі керек.
Сонымен қатар өз ойын анық жеткізу, шығармашылықпен ойлау, сұрақ қоя білу және жаңа нәрсені өздігінен зерттеуге қызығушылық танытуы маңызды. Болашақта нақты бағдарламалар мен цифрлық құралдар бірнеше рет өзгеруі мүмкін. Сондықтан балаға белгілі бір батырманы басуды ғана емес, ойлануды, сұрақ қоюды, технологияның не үшін қажет екенін түсінуді және оны саналы түрде қолдануды үйрету әлдеқайда маңызды.
Мүмкін, мектепке дейінгі жастағы баланың цифрлық сауаттылығы да дәл осы жерден басталатын шығар: жасанды интеллектті қолдана білуден емес, кез келген технология адамның орнына ойлау үшін емес, оның ойлануына, жасауына және жаңаны тануына көмектесуі тиіс екенін түсінуден. Осы тұрғыдан алғанда, баланың өзі ойлап тапқан «мейірімді роботтың» оқиғасы да символдық мәнге ие.
Жасанды интеллект бұл кейіпкерді ойлап тапқан жоқ, оған мінез немесе міндет жүктеген де жоқ. Мұның бәрін баланың өзі жасады. Ал технология тек оның қиялында туған дүниенің көзге көрінуіне көмектесті. Мүмкін, мектепке дейінгі білім беруде жасанды интеллектті қолданудың ең перспективалы бағыттарының бірі де осы болар: баланың қиялын алмастыру емес, оны жүзеге асыруға жаңа мүмкіндік беру.
Мазмұнды сұхбатыңыз үшін алғыс білдіріп, жас ұрпаққа сапалы білім мен саналы тәрбие беру жолындағы қажырлы еңбегіңізге абырой мен сәттілік тілейміз!!!
Нұрлан МЕРАЛЫ,
журналист, Астана қаласы
