Балабақшада бастау – мектептегі жетістік: “Бастау” бағдарламасы білім базасын қалай қалыптастырады
Бала бірінші сыныпқа қадам басқанда нені білуі және қандай дағдыларды меңгеруі керек? Ата-аналар бұл сұрақты мектепке дейін қоя бастайды. «Қарлығаш» балабақшасында бұл кезеңге дайындық күнделікті тәжірибеден басталады: балалар сауаттылық пен математика негіздерін меңгереді, байқауға, зерттеуге, пайымдауға және өз бетінше әрекет етуге үйренеді. «Бастау» авторлық бағдарламасы осы бағыттарды біртұтас жүйеге біріктіріп, одан әрі оқытуға негіз қалайды.
Бағдарлама 3 жастан 6 жасқа дейінгі балаларға арналған және өзара байланысты бес бағытты қамтиды: қозғалыс белсенділігі, танымдық-коммуникативтік дағдылар, танымдық-зияткерлік даму, шығармашылық және зерттеу қызметі, әлеуметтік-эмоционалдық дағдылар.
– Мектепке дайындық бірінші сыныпқа дейінгі соңғы жылы басталмайды. Баланың білімі мен оны қолдану қабілеті бірте-бірте қалыптасады. Сондықтан біздің міндетіміз – балаларды сандармен, әріптермен немесе қоршаған әлеммен таныстыру ғана емес, оларды түсінуге, салыстыруға, сұрақтар қоюға, жауап іздеуге және өз бетінше әрекет етуге үйрету”, – деп атап өтті «Қарлығаш» балабақшасының әдіскері Нұржан Набатова.
Сондықтан бағдарламаның мазмұны баланың іс жүзінде не істейтіні арқылы жақсы ашылады. Бала сандарды біле алады, бірақ олардың мәнін түсіну әлдеқайда маңызды. Математикалық түсініктер практикалық тапсырмалар мен ойын арқылы қалыптасады: балалар заттарды салыстырады, топтайды, санын анықтайды, заңдылықтар мен дәйектіліктерді табады.
Мысалы, тәрбиеші заттарды ортақ қасиеттеріне қарай топтастыруды ұсынады. Бала тапсырманы орындайды, содан кейін өз таңдауын түсіндіреді. Ал балалардың бірі өз шешімін ұсынуы мүмкін – топ екі нұсқаны да талқылайды. Осылайша қарапайым жаттығу математикалық түсініктермен, логикамен және сөйлеумен жұмыс істеуге айналады.
– Біз баланың дұрыс жауап алуына емес, оның не үшін дәл осындай жауапқа келгенін түсінуіне мән береміз. Сондықтан біз қосымша сұрақтар қоямыз: «Қалай шештің?», «Неге дәл осыны таңдадың?», «Басқаша жасап көре аласың ба?». Балалар біртіндеп өз ойларының барысын түсіндіре бастайды», – дейді тәрбиеші Гүлбакира Өміртаева.
Білімнің іс-әрекетпен байланысы «Әртүрлі доптар қажет» бөлімінде көрінеді. Балалар әртүрлі мөлшердегі доптармен жұмыс істейді: оларды салыстырады, лақтырады, ұстайды, домалатады, бағыт пен қашықтықты анықтайды. Сонымен бірге олар қозғалыстарды үйлестіруді, кеңістікті бағдарлауды, ережелерді сақтауды және нұсқауларға сәйкес әрекет етуді үйренеді.
Бала үшін бұл ойын, ал педагог үшін – зейінді, үйлестіруді, санауды, кеңістіктік ойлауды және нұсқауларды орындау қабілетін қатар дамыту мүмкіндігі. Алайда білімді тек меңгеріп, қолданумен шектелмейді – оны өз бетінше ашуға да болады. Сондықтан бағдарламада зерттеу әрекетіне ерекше орын беріледі. Ол көбіне баланың қарапайым ғана: «Егер бұлай жасасақ, не болады?..» деген сұрағынан басталады.
Педагог алдымен болжам жасауды, содан кейін оны тексеруді ұсынады. Балалар бақылайды, нәтижені өз болжамдарымен салыстырады және неге бұлай болғанын түсіндіруге тырысады. Бала бірте-бірте «сұрау – болжау – тексеру – қорытынды жасау» сияқты маңызды зерттеу дәйектілігін меңгереді.
– Баланың өзі нәтижеге жеткенде, ол оны мүлдем басқаша есте сақтайды. Сондықтан біз балаларға тәжірибе жасауға және түсініктеме табуға мүмкіндік беруге тырысамыз. Олардың болжамы расталмаған кезде, сол жағдайды түсінуге деген қызығушылық пайда болады», – дейді тәрбиеші Гүлбакира Өміртаева.
Дәл осындай зерттеу логикасы балабақшаның шағын бақтарындағы экологиялық жобалардан да көрінеді. Балалар өздері өсімдіктерді күтуге қатысады және олардың өсуі мен өзгеруін бақылайды. Ересек адам үшін бұл қарапайым үдеріс. Бала үшін – нағыз зерттеу: неліктен өскін пайда болды, неге бір өсімдік екіншісіне қарағанда тезірек өсті, күтім шарттары өзгерсе не болады?
Бала нәтижені өз көзімен көреді және әрекетті оның салдарымен байланыстыруды үйренеді. Табиғат туралы алғашқы түсінік қана емес, қоршаған әлемді тану тәжірибесі де осылай қалыптасады.
Пайымдауды үйренудің тағы бір жолы – ертегі арқылы. «Бастау» бағдарламасында бұл үшін «Этникалық ертегілер» бағыты қарастырылған: оқығаннан кейін балалар кейіпкердің не үшін осылай әрекет еткенін, бұдан әрі не болуы мүмкін екенін және оның орнында өздері қалай әрекет ететінін талқылайды. Таныс сюжет сөйлеуге, ойлануға және өз нұсқаларын ұсынуға себеп болады.
– Біз үшін баланың өзін есту маңызды. Ол кейіпкердің неге осылай әрекет еткенін түсіндіргенде, оқиғаның қалай аяқталатыны туралы өз нұсқасын ұсынғанда немесе өзі не істейтінін айтқанда, ол өз ойын білдіруге және оны дәлелдеуге үйренеді», – дейді тәрбиеші Ақерке Құрманова.
Сонымен, көркем мәтінмен жұмыс бір уақытта сөйлеуді, есте сақтауды, қиялды және ойлауды дамытады. Тағы бір бағыт – «Жүруден бұрын жүзу!». Мұнда нәтиже жүзу дағдыларын игеру ғана емес. Бала нұсқаушыны тыңдауды, іс-әрекеттердің реттілігін сақтауды, қозғалыстарын бақылауды және қауіпсіздік ережелерін орындауды үйренеді. Мектеп жасына дейінгі бала үшін бұл маңызды тәжірибе: нұсқаулықты түсіну, оны орындау және біртіндеп өз бетінше әрекет етуді үйрену.
– Балаға өзін жақсы сезінуге мүмкіндік беру маңызды. Біз оның өзі жасай алатын нәрсені оның орнына жасауға асықпаймыз. Бірте-бірте балалар өздеріне сенімді бола бастайды және өз әрекеттерін басқара бастайды», – дейді жүзу нұсқаушысы Анна Северина.
Егер сіз бұл сабақтарды сырттай бақылайтын болсаңыз, олар бір-бірінен ерекшеленеді. Бала бір жерде есептеп, салыстырады. Бір жерде мәтінмен жұмыс істейді. Бір жерде өсімдікті бақылайды, зерттейді, қозғалады немесе өз қолымен бұйымдар жасайды. Алайда барлық жағдайда да бала бір логикаға сүйенеді: білім алады – әрекет етеді – нәтиже алады – түсіндіреді – қорытынды жасайды.
Мұның бәрі біртіндеп баланың келесі білім беру кезеңіне өтуінің негізін құрайды. Сауаттылық негіздері – оқу мен жазуды, математикалық түсініктер – мектеп математикасын, дамыған сөйлеу – тапсырмаларды түсініп, жауаптарды тұжырымдауды, зерттеу тәжірибесі – талдау мен қорытынды жасауды, ал өз бетінше әрекет ету дағдысы – жеке жұмысын ұйымдастыруды меңгеруге негіз болады.
Бұл – мектепке дейінгі және бастауыш білім берудің сабақтастығы: мектеп қабырғасында балабақшада негізі қаланған дағдыларды дамыту жалғасын табады. Сондықтан бағдарламаның міндеті – баланың мектеп бағдарламасын алдын ала меңгеруі емес. Оның мектепке дейін берік білім мен дағдылар негізін қалыптастыруы маңызды. Бұл негізге сүйене отырып, бала оқуын әрі қарай жалғастыра алады.
– Басында балалар «Қалай дұрыс?» деп жиі сұрайды. Уақыт өте келе: «Мен осылай ойлаймын», «Сіз оны басқаша көре аласыз», – деген жауаптарды жиі естиміз. Біз үшін бұл маңызды динамика: бала білім алып қана қоймай, оны өздігінен қолдана бастайды. Осындай білім, пайымдау қабілеті және жаңа нәрсені білуге деген ұмтылыс баланың оқытудың келесі кезеңіне сенімді өтуіне негіз болады, – деп қорытындылады Нұржан Набатова.
Сондықтан бағдарламаның «Бастау» атауы оның негізгі идеясын дәл аңғартады. Алғашқы білім, дербес шешімдер және таным тәжірибесі баланың одан әрі білім беру жолы басталатын берік негізге айналады.
Нұрлан ТІЛЕГЕНҰЛЫ,
Астана қаласы
