Қажеттіліктерді ескере отырып кадрлар даярлау жүйесін қайта құрудың маңызы
Қазақстан Республикасының Премьер-министрі Олжас Бектеновтің төрағалығымен өткен аптаның сейсенбі күні ұйымдастырылған жаңа құрамдағы ел Үкіметінің алғашқы отырысында жұмысшы мамандықтары бойынша кадрлар даярлаудағы жаңа тәсілдер қаралды. Отырыс барысында оқу-ағарту министрі Жұлдыз Сүлейменова техникалық және кәсіптік білім беру жүйесін дамыту туралы баяндама жасады. Кадрларды даярлау жүйесі және жоғары оқу орындарының колледждермен әріптестігі туралы ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек, еңбек нарығындағы жұмысшы мамандықтары бойынша кадрларға қажеттілік туралы еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Асқарбек Ертаев баяндады.
Сондай-ақ өнеркәсіп және құрылыс министрі Ерсайын Нағаспаевтың, ауыл шаруашылығы министрі Айдарбек Сапаровтың, көлік министрі Нұрлан Сауранбаевтың, энергетика министрі Ерлан Ақкенженовтың баяндамалары тыңдалды. Үкімет жетекшісі жаңа Конституцияда бекітілген еңбексүйгіштік, прогресс және білім құндылықтарына баса назар аударды. Мемлекет басшысы цифрландыру мен жасанды интеллекттің дамуын және технологиялық жаңғырудың қарқынды үдерісін ескере отырып, жаңа білім беру моделін қалыптастыру міндетін қойып отыр.
Бүгінде еліміздің аумағында жеті жүз алпыс үш колледж жұмыс істейді, онда 556 мың студент білім алуда. Оқу-ағарту министрлігінің мәліметтері бойынша, білім беру бағдарламалары технологиялық өзгерістерге дәйекті түрде бейімделуде. Тек биылдың өзінде 160 мамандық бойынша үш мыңнан астам білім беру бағдарламасы жаңартылған және жаңа бағыттар енгізілуде. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Асқарбек Ертаев 2035 жылға дейін экономикаға үш мыңға жуық қызметкер қажет болатынын баяндады. Оның бір миллион сегіз жүз мыңы – жұмысшы мамандар.
Үкімет жетекшісі мамандар даярлау сапасы экономиканың тұрақтылығына тікелей әсер ететініне тоқталды. Білім беру жүйесі өндірістегі өзгерістерге тез бейімделуі қажет. – Мемлекет басшысы экономиканың түрлі саласына заманауи технологияларды қолдану арқылы еңбек өнімділігін арттыра алатын жаңа буын мамандары қажет екенін үнемі атап өтуде. Жұмысшы мамандықтарына айрықша назар аудару қажет. Қазіргі таңда кез келген өндірістегі маман цифрлық басқару жүйелерімен кәсіби деңгейде жұмыс істеп, нақты міндеттерді шешу үшін жаңа технологиялар мен жасанды интеллект құралдарын қолдана білуі тиіс. Қолданыстағы кадр даярлау жүйесін дәл осы мақсаттарға сай қайта құру қажет, – деді ол.
Олжас Абайұлы техникалық және кәсіптік білім беру жүйесі жаңа мамандардың еңбек нарығына жылдам әрі бәсекеге қабілетті болып енуін қамтамасыз етуі керек екенін атап айтты. Осыған байланысты мемлекет экономика үшін кадрлар даярлаудың негізгі буыны ретінде кәсіптік және техникалық білім беру жүйесін дамытуға басымдық беріп отыр. Бүгінде бұл бағытты қаржыландыру едәуір кеңейтілді: бұрын колледждерге бюджет есебінен жыл сайын тоқсан үш мыңға жуық студент қабылданса, биыл олардың саны 145 мың студентке дейін артты.
Стипендия мөлшері елу пайызға көтерілді, колледжде бір студентті оқытуға жұмсалатын жалпы қаржыландыру көлемі екі есеге өсті. Бұған дейін қолға алынған жаңа жатақханалар құрылысын жалғастыру қажеттігі атап өтілді. Алдағы үш жыл ішінде жатақханаларда техникалық және кәсіптік білім беру ұйымдарының студенттеріне арнап 7,5 мыңға жуық жаңа орын ашу көзделіп отыр. Премьер-министр бұл жоспар толық көлемде орындалуы тиіс екенін ескертіп, мемлекеттік тапсырысты экономиканың қажеттіліктері негізінде жаңаша қалыптастырудың маңыздылығына назар аударды.
Бұл ретте мамандарды даярлауды қаржыландыру түлектердің жұмысқа орналасу көрсеткіштеріне мониторинг жасаумен ұштасуы тиіс. Ғылым және де еңбек министрліктеріне еңбек нарығындағы өзгерістерді алдын ала ескеріп, оларды тиімді басқару үшін жетекші компаниялармен бірге мемлекеттік-жекеменшік серіктестік негізінде Ұлттық мамандықтар трансформациясы орталығын құру тапсырылды. Сонымен қатар жаңа мамандықтар мен сұранысқа ие құзыреттерді болжау үдерісіне жұмыс берушілердің қатысуын көздейтін нақты тетіктер айқындалуы қажет.
Бұдан бөлек колледждердің тартымдылығын арттыру бойынша тиімді іс-шаралар қабылдауды тапсырды. Оқу бағдарламаларын еңбек нарығы мен халықтың сұранысына сәйкес үнемі жаңғыртып отыру керек. Қажетті микробіліктіліктерді алу мақсатында қысқа мерзімді модульдік бағдарламалар ашқан жөн. Олжас Бектенов колледж кәсіби білім мен дағдыларды меңгеру үшін саналы түрде таңдайтын білім ошағына айналуы тиіс екенін жеткізді. Техникалық және кәсіптік білім беру жүйесінің инфрақұрылымы жағдайына да ерекше көңіл бөлген маңызды.
ТжКБ ұйымдарының жетпіс пайыздан астамы қырық жыл бұрын салынған. Олжас Бектенов Мемлекет басшысы ірі инфрақұрылымдық және әлеуметтік нысандардың құрылысын бастауды тапсырғанын алға тартты. Осы ауқымды міндеттің аясында Президент колледждерді салу мен оларды кешенді түрде жаңғырту тәсілдерін де мақұлдады. Оқу-ағарту министрлігіне осыған орай мүдделі мемлекеттік органдармен және өңір әкімдіктерімен бірлесіп, алдағы қараша айының 1-іне дейін Үкіметке 2027-2030 жылдарға арналған техникалық және кәсіптік білім берудің заманауи инфрақұрылымын дамыту бағдарламасын әзірлеп енгізу тапсырылды.
Кадр тапшылығын еңсеру және білім беру жүйесі мен бизнестің нақты сұраныстары арасындағы алшақтықты жою үшін жоғары атқарушы билік тарапынан жұмыс берушілер мен салалық қауымдастықтардың қажеттіліктерін білім беру ұйымдарының мүмкіндіктерімен үйлестіру бойынша маңызды міндет жүктелді. Оқу-ағарту министрлігіне еңбек министрлігімен, «Атамекен» ұлттық палатасымен және өңір әкімдіктерімен бірлесіп, әрбір өңірде экономиканың басым салалары бойынша кадрлар даярлау және оларды тәуелсіз сертификаттау жөніндегі салалық кластерлер құру тапсырылды.
Одан бөлек өңірлердің және жаңа жоғары технологиялық өндірістердің нақты қажеттіліктеріне сәйкес кадрларды барынша тиімді даярлау үшін колледждердегі мемлекеттік тапсырысты қалыптастыру кезінде қажетті жұмыс орындарының нақты санын айқындау қажет. Еңбек, оқу-ағарту және ғылым министрліктері мен өңір әкімдіктеріне өндірістердегі жұмыс орындарының түрлері мен санын жыл сайын болжау бойынша жүйелі талдау жұмыстарын жолға қою тапсырылды. Деректер тұрақты түрде жаңартылып, Enbek.kz ақпараттық жүйесінде орналастырылуы тиіс. Жалпы үйлестіру жұмыстары Премьер-министрдің бірінші орынбасары Нұрлыбек Нәлібаевқа жүктелді.
Ең басты мақсат – жұмысшы кадр даярлауды экономика мен өндірістің сұранысына барынша сәйкестендіру. ҚР Үкіметінің осы отырысында оқу-ағарту министрі Жұлдыз Сүлейменова еңбек нарығындағы сұранысты ескере отырып, техникалық және кәсіптік білім беру жүйесін трансформациялау бойынша жүргізіліп жатқан жұмыстар туралы баяндап, Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың техникалық және кәсіптік білім беруді дамытуға арналған жүйелі шешімдері бұл саланы жетілдіруге ерекше мүмкіндік бергеніне тоқталды.
– Жалпы, мұндай қолдау мемлекеттік қаржыландыру көлемінің ұлғаюына, мемлекеттік білім беру тапсырысының кеңеюіне, студенттер контингентінің өсуіне, түлектер санының артуына, дуальды оқыту практикасының кеңеюіне негіз болды. Бүгінгі таңда қаржыландыру 424 миллиард теңгеге жетті. Соңғы үш жыл ішінде өсім 108 млрд теңгені немесе отыз төрт пайызды құрады, бұл ТжКБ жүйесіне мемлекеттік қолдаудың күшейгенін нақты аңғартады. Студенттер контингенті бес жүз қырық екі мың адамнан 556 мың талапкерге дейін жоғарылағанын айрықша атап айтқан абзал. Мемлекеттік білім беру тапсырысы көлемінің дәйекті түрде ұлғаюы байқалады. Жалпы, үш жыл ішінде өсім 48 мың орынды құрады, – деді ол.
Сонымен қатар жиын барысында түлектер саны жыл сайын өсіп келе жатқаны ерекше атап өтілді. Үш жылдық кезеңде жұмысқа орналастыру көрсеткіштерінің айтарлықтай жақсарғаны байқалып: мамандығы бойынша жұмысқа орналасқандар саны жетпіс екі мыңнан 90 мың адамға дейін; жұмысқа орналасқан түлектердің жалпы саны тоқсан екі мыңнан 112 мың адамға дейін ұлғайған.
– Ендігі міндет – осы мүмкіндіктерді еңбек нарығының нақты сұранысына жауап беретін нәтижеге айналдыру. Осы мақсатта 2025-2027 жылдарға арналған ТжКБ жүйесін трансформациялау жол картасы жүзеге асырылуда. Оның негізгі бағыттары – кадр даярлауды экономика сұранысына бейімдеу, бизнестің қатысуын кеңейту, білім беру мазмұнын жаңарту және жұмысшы кәсіптердің беделін арттыру, – деп түсіндірді спикер. Сала министрінің мәлімдеуінше, бүгінде елімізде 763 колледжде бес жүз елу алты мыңнан астам студент білім алады. Соңғы үш жылда жұмысшы біліктіліктері бойынша мемлекеттік тапсырыс 3,7 пайызға өсіп, 131 мың орынға жеткен.
Колледждерге қабылдау 5,8 пайызға артып, 57,8 мың студентке көбейген. Сонымен қатар жалпы жұмысшы мамандықтары бойынша түлектердің жұмысқа орналасу деңгейі алпыс сегіз пайызды құрап, үш пайызға артты. Студенттерді әлеуметтік қолдау шаралары да кеңейтілді. Шәкіртақы мөлшері екі есеге өсіп, 43 мың теңгеге жетті. Жатақханамен қамтамасыз ету деңгейі он пайызға артып, 95,4 пайызды құраған. Бұл көрсеткіштер ТжКБ саласын қаржыландыру, кадр даярлау және студенттерді әлеуметтік қолдау көлемінің артқанын көрсетеді.
ТжКБ мазмұны еңбек нарығындағы өзгерістерге сәйкес жаңартылуда. Қазіргі уақытта бес жүз елу екі кәсіптік стандарт негізінде 14 мың 494 білім беру бағдарламасы әзірленді. Оның төрт мың үш жүз қырық сегізі жұмысшы біліктіліктері бойынша. Оқыту бір жүз сексен сегіз мамандық бойынша жүргізіледі. Сұраныстың болмауына байланысты отыз екі мамандықты, оның ішінде 41 жұмысшы біліктілігін алып тастау қарастырылуда. Еңбек нарығының талаптарына сәйкес келмейтін алпыс алты білім беру бағдарламасы тізілімнен шығарылды, – деді Жұлдыз Досбергенқызы.
Сонымен бірге сыныптауыш жиырма жаңа мамандықпен толықтырылып, осы бағыттар бойынша 243 білім беру бағдарламасы әзірленді. Студенттердің кәсіби құзыреттерін кеңейту үшін микробіліктіліктер мен Майнор (Minor) қосымша бағдарламалары енгізілуде. Жұмысшы біліктіліктері бойынша білім беру бағдарламаларында жасанды интеллект құралдарын кәсіби қызметте қолдану дағдылары қамтылады. Білім беру бағдарламаларының тізілімі Career Enbek Ұлттық біліктілік жүйесі платформасымен интеграцияланған.
Бұл бағдарламалардың мазмұнын кәсіптік стандарттармен байланыстыруға мүмкіндік береді. Спикердің мәлімдеуінше, жиырма жеті колледждің бағдарламалары халықаралық салалық талаптарға сәйкестігі бойынша жаңадан бағаланды. Келесі жылдың соңына дейін тағы 30 колледжді осындай бағалаудан өткізу жоспарланып отыр. Бұл өзгерістер білім беру бағдарламаларын еңбек нарығының сұранысына және халықаралық салалық стандарттарға сәйкестендіруге мүмкіндік береді.
ТжКБ жүйесін жаңғырту қажеттілігі демографиялық және еңбек нарығындағы өзгерістермен тікелей байланысты. 2030 жылға қарай еңбек нарығының жыл сайынғы қажеттілігі 225-256 мың адамды құрайды. Сұранысы жоғары мамандықтардың жетпіс пайыздан астамы ТжКБ жүйесіне тиесілі. – Бүгінгі таңда жұмыс берушілер кәсіби біліммен бірге коммуникативтілік, сыни ойлау, бейімделу және цифрлық сауаттылық дағдыларына басымдық беруде. Жаһандық таланттардың бәсекеге қабілеттілігі индексі (ГИК) бойынша Қазақстанның көрсеткіштері жақсарды, – деді бейіндік ведомствоның жетекшісі.
Кәсіптік және техникалық дағдылар бойынша бір жүз жиырма екінші орыннан 83-ші орынға көтеріліп, жеке позициясын 39 сатыға жақсартты. Әлемдегі технологиялық өзгерістер де мамандықтар құрылымына әсер етуде: екі жүзден астам жаңа мамандық пайда болады; бір жүзге жуық мамандық трансформацияланады; бір жүз жиырма бес мамандық бойынша сұраныс төмендейді. Осы үрдістер ТжКБ жүйесін еңбек нарығындағы және технологиялық өзгерістерге алдын ала бейімдеуді талап етеді.
Баяндамашының ақпараты бойынша, бүгінде еңбек нарығының болжамы экономика сұранысы мен колледждердегі кадр даярлау көлемі арасында алшақтық бар екенін көрсетеді. Қазіргі таңда өнеркәсіп саласына – 183 мың, құрылысқа бір жүз екі мың, ауыл шаруашылығына – 73 мың, ақпараттық технология саласына он екі мың маман қажет. Кадр тапшылығы әсіресе құрылыс пен ауыл шаруашылығында байқалады. Сондай-ақ үздік он жұмысшы мамандығы бойынша кадрларға тұрақты сұраныс сақталып отыр, олар жеңіл өнеркәсіп, тамақ өндірісі, ауыл шаруашылығы, энергетика және автосервис салалары.
Министр білім беру жүйесінің сапасы педагогтердің кәсіби деңгейіне тікелей байланысты екеніне тоқталды. Оның мәлімдеуінше, қазіргі уақытта колледждерде 42 мың 901 педагог жұмыс істейді, оның қырық мың үш жүз алпыс жетісі, яғни 95,4 пайызы жоғары білімді. Өндірістен колледждерге 1934 маман педагогтік қызметке тартылған. Дегенмен, республика бойынша екі мың тоқсан үш педагогке қажеттілік сақталып отыр.
– Бүгінде педагогтердің кәсіби деңгейін арттыру жұмысы жалғасуда. Тоғыз мың екі жүз қырық бес педагог біліктілікті арттыру курстарынан өтіп, 7487 педагог цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектті оқу процесінде қолдану бойынша қайта даярланды. Бір жүз отыз екі педагог шетелдік тағылымдама бойынша білімі мен біліктілігін арттыруға мүмкіндік алды. Келесі кезеңде педагогтерді халықаралық әдістемелер (BOPPPS, TBLT) бойынша даярлау, салалық стандарттармен сертификаттау, озық кәсіпорындарда тағылымдамадан өткізу және тәлімгерлік арқылы Hard & Soft skills дағдыларын дамыту жүзеге асырылуда, – деп толықтырды сөзін министр.
Сондай-ақ елімізде халықаралық біліктілігін растаған педагогтер үшін аттестаттау рәсімін жеңілдету қарастырылуда. Кадр даярлау сапасы колледждердің материалдық-техникалық базасына тікелей байланысты. Жергілікті атқарушы органдар мен жұмыс берушілер есебінен 174 колледж, жер қойнауын пайдаланушылардың қолдауымен он үш арнаулы оқу орны қайта жабдықталды. Соған қарамастан, бір жүз қырық үш мемлекеттік бағыныстағы техникалық және кәсіби білім беру ұйымдарының материалдық-техникалық базасы жаңартуды қажет етеді.
– Үкіметтің қолдауымен бүгінгі таңда еліміздің он бір өңірінде 20 мың орынға арналған он үш заманауи колледж салу жоспарланып отыр. Бұл өңірлердегі тапшылықты азайтып, жастарды заманауи, жабдықталған ортада сапалы кәсіптік біліммен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді, – деді Жұлдыз Сүлейменова. Дуалды оқыту – теориялық білім мен өндірістік тәжірибені ұштастыратын негізгі тетік. Соңғы үш жылда дуалды оқытумен қамтылған студенттер саны бір жүз сегіз мыңнан 138 мыңға дейін өсіп, 7,8 пайызға артты.
Қамту деңгейі отыз бес пайызды құрайды. Бүгінде бес жүз елу екі колледж 11 мың 700 кәсіпорынмен бірлесіп дуалды оқытуды жүргізуде. Өңірлер бойынша жоғары көрсеткіштер Алматы қаласында, Алматы, Қостанай, Жамбыл облыстарында және Астана қаласында. Сапалы кадрлар даярлау үшін Қостанай облысында Германияның білім беру орталығымен бірлескен Халықаралық дуалды оқыту орталығы, Қызылорда облысында ең алғаш заманауи Құзыреттілік орталығы ашылды.
– Алдағы міндет – көрсеткіші төмен өңірлерде кәсіпорындарды көбірек тартып, дуалды оқытумен қамтуды кемінде қырық пайызға жеткізу. Колледждер мен өндіріс арасындағы байланысты күшейтудің маңызды тетігінің бірі – кәсіпорындардың қамқорлығы. Қазіргі уақытта төрт мың бір жүз жиырма алты кәсіпорын 613 колледжбен әріптестік орнатқан. Олар материалдық-техникалық базаны жаңартуға, өндірістен мамандар тартуға, практиканы ұйымдастыруға және түлектерді жұмысқа орналастыруға қатысады, – деді спикер.
Ірі серіктестер қатарында «СарыАрқаАвтопром», «Казхром», ERG, «Казцинк», «Қазақмыс», Еуразиялық энергетикалық корпорация, «Техно-Николь – Казахстан», Altyntau Kokshetau бар. Мұндай әріптестік колледждердің материалдық базасын өндіріс талаптарына бейімдеуге, практикалық даярлықты күшейтуге және түлектерді жұмысқа орналастыруға мүмкіндік береді. Осы тәжірибені барлық өңірде кеңейту ұсынылады. Жұмысшы мамандықтарына кәсіби бағдар беру мектептен басталады. Осы бағытта 2026-2027 оқу жылына арналған бірыңғай медиажоспар бекітілді.
Мектептерде бір мың бейіндік сынып ашылып, 7–11-сынып оқушылары үшін «Мансап компасы» платформасы іске қосылды. Үш пилоттық өңірде ауыл шаруашылығы бағытындағы агросыныптар жұмысын бастады. Министрдің айтуынша, жастардың кәсіби шеберлігін дамытуға WorldSkills және басқа да халықаралық чемпионаттарға қатысу ықпал етуде. Бұл ретте жұмысшы мамандықтарына деген қызығушылық үшжақты серіктестік арқылы қалыптасады: мемлекет – тегін білім алуға мүмкіндік жасайды; колледждер – бәсекеге қабілетті кадр даярлайды; жұмыс берушілер – лайықты еңбек жағдайы мен мансаптық өсуді қамтамасыз етеді.
Спикер бұл бағыттағы шаралар оқушының мамандықты саналы таңдауын қамтамасыз етіп, кәсіптік бағдарды еңбек нарығындағы нақты сұраныспен байланыстыруға ықпал ететіндігін еске салды. Яғни қазіргі еңбек нарығында жұмысшы маманнан кәсіби біліктілікпен қатар заманауи технологияларды меңгеру, сыни ойлау, өзгерістерге бейімделу және практикалық міндеттерді орындай алу талап етіледі. Осыған байланысты кадр даярлауда төрт негізгі жаңа бағытқа – кәсіби (негізгі мамандығы), когнитивтік (сыни ойлау), технологиялық (ЖИ және цифрлық технологиялар) және кәсіпкерлік дағдыларды дамытуға басымдық беріледі.
– Министрлік білім беру бағдарламаларын өндірістегі технологиялық өзгерістерге бейімдеу, тәжірибелік даярлықты күшейту, кәсіпорындармен әріптестікті кеңейту және жұмысшы мамандықтары бойынша түлектердің жұмыспен қамтылуын арттыру бағытындағы жұмысты жалғастырады. Басты мақсатымыз – жұмысшы кадр даярлауды экономика мен өндірістің сұранысына барынша сәйкестендіру, – деп түйіндеді сөйлеген сөзін оқу-ағарту министрі Жұлдыз Сүлейменова.
ҚР Үкіметінің баспасөз қызметі,
Фото: primeminister.kz
