Мемлекет басшысының тапсырмасына сәйкес білім беру инфрақұрылымы жаңғыруда
Адам капиталын дамыту – Қазақстанның жаңа Конституциясында бекітілген Қазақстанның стратегиялық басымдықтарының бірі. Мемлекет басшысының «Әділетті Қазақстан: заң мен тәртіп, экономикалық өсім, қоғамдық оптимизм» атты Қазақстан халқына Жолдауында берілген мектептердің функционалын нығайту, педагогтердің біліктілігін арттыру және әлеуметтік мәртебесін көтеру жөніндегі тапсырмаларын орындау мақсатында Үкімет білім беру инфрақұрылымын жаңғыртып, цифрлық технологияларды енгізіп, балаларды қолдауды кеңейтіп, кәсіптік білім беруді экономика қажеттіліктерімен сабақтастырып келеді. Бұл жұмыс мектепке дейінгі тәрбиеден бастап мамандар даярлау мен ғылыми қызметке дейінгі білім беру траекториясының барлық кезеңін қамтиды, – деп хабарлайды Қазақстан Республикасы Үкіметінің баспасөз қызметі.
Мектепке дейінгі білім беру: үш жыл ішінде балабақшаларда 232 мың орын ашылды. Елімізде мектепке дейінгі 12 мың 66 ұйым жұмыс істейді. Онда бір миллионнан астам бала барады, ал бір жүз алпыс жеті мың бала мектепалды даярлық бағдарламасымен қамтылған. Қазіргі таңда кезекте тұрған 2-6 жас аралығындағы балалардың мектепке дейінгі тәрбиемен қамтылу деңгейі тоқсан алты пайызды, ал осы жастағы балалардың жалпы санына шаққанда 70,4 пайызды құрайды. Соңғы үш жылда еліміздегі мектепке дейінгі ұйымдарда 232 мың орын ашылды. Келесі жылдың соңына дейін тағы алпыс сегіз мың орын ашу жоспарланған.
Мемлекет басшысының тапсырмасына сәйкес, «қаржы баланың соңынан ереді» қағидаты бойынша ваучерлік қаржыландыру енгізілуде. Пилоттық жоба жиырма қала мен 23 ауданды қамтиды. Оған бес мың тоғыз жүз алпыс бес ұйым қатысып, бір миллион үш жүз мыңнан астам ваучер берілді. Жаңа тетік енгізілгеннен кейін кезек 160 мыңнан жиырма үш мың балаға дейін қысқарды. 2024-2026 жылдарды қамтитын пилоттық жобаны жүзеге асыру кезеңінде бюджет қаражатының үнемделуі 35,3 миллиард теңгені құрады. Бұл механизм ата-аналардың балабақшаны таңдау мүмкіндігін кеңейтіп, қаржыландырудың атаулылығын арттырады.
Жаңа мектептер және заманауи білім беру ортасы: жеті жылда мектептердегі орын жетіспеушілігі бірнеше есе азайды. Соңғы бес жылда елімізде бір миллионнан астам оқушы орнына арналған 1120 мектеп салынды. 460,4 мың орындық екі жүз он жеті «Келешек мектептері» пайдалануға берілді. Жаңа білім беру ұйымдары зертханалар, STEM-білім беру, робототехника, спорт және шығармашылыққа арналған кеңістіктермен жабдықталған, инклюзивті білім беруге де жағдай жасалуда. Осылайша, инфрақұрылымдық саясат біртіндеп орын тапшылығын шешуден балаларға заманауи білім беру ортасын қалыптастыруға қарай бағытталуда.
Мұнда оқушылар базалық біліммен қатар инженерлік, зерттеушілік және технологиялық ойлау қабілеттерін дамытуға мүмкіндік алады. 2019 жылдан бері үш ауысымды мектептер саны мен оқушы орындарының болжамды тапшылығы төрт есе, апатты жағдайдағы мектептер саны екі есеге қысқарды. Демографиялық өсім мен ішкі көші-қон үдерістерін ескере отырып, бұл бағыттағы жұмыс жалғасып келеді. Қазіргі уақытта 59,3 мың орынға арналған бір жүз бір мектептің құрылысы жүргізілуде. Жыл соңына дейін 38,2 мың орынға арналған жетпіс екі мектепті пайдалануға беру жоспарланған. Мемлекет басшысының тапсырмасына сәйкес шамамен бір мың үш жүз мектепті жаңғырту бағдарламасы да жүзеге асырылуда.
Ауылдық жерлердегі білім беру: 2019 жылдан бері бес жүз он бір мектеп салынды. Қала мен ауыл арасындағы білім беру алшақтығын қысқартуға ерекше назар аударылып келеді. Еліміздегі мектептердің алпыс бес пайызы ауылдық жерлерде орналасқан. Онда бір миллион бес жүз мыңнан астам бала білім алып, 214 мың педагог еңбек етеді. 2019 жылдан бері бес жүз он бір ауыл мектебі салынды, оның ішінде 84-і – «Келешек мектептері». Биыл тағы қырық тоғыз мектеп салынып жатыр. Мектептерді реновациялау бағдарламасы бойынша бір мың үш жүз нысанның сегіз жүз жиырмасы ауылдық жерлерде орналасқан.
Жасанды интеллект білім беру жүйесінің бір бөлігіне айналуда: пилоттық жоба шағын жинақты мектептерде басталды. Білім беру саласындағы тағы бір маңызды бағыт – жасанды интеллектті енгізу. Мемлекет басшысының былтырғы Қазақстан халқына Жолдауында берген тапсырмаларын орындау шеңберінде цифрлық инфрақұрылым дамытылып, білім алушылардың жеке қажеттіліктеріне бейімделген оқыту тәсілдері енгізілуде. Сондай-ақ педагогтерді ЖИ қолдануға даярлау жұмыстары жүргізілуде.
Павлодар және Қызылорда облыстарының мектептерінде биылғы жаңа оқу жылынан бастап пилоттық жоба іске қосылды. Бірінші кезеңде бес жүз шағын жинақты мектепті қамту көзделген. 2029 жылға дейін бұл технологияларды осындай екі мың бес жүз мектептің барлығына енгізу жоспарлануда. ЖИ оқушыларға жеке тапсырмалар таңдауға, оқу нәтижелерін талдауға және білімдегі олқылықтарды анықтауға көмектеседі. Бұл ретте мұғалімнің кәсіби мүмкіндіктерін кеңейтеді.
Мықты педагог – білім сапасының негізі. 2019 жылы қабылданған «Педагог мәртебесі туралы» Заң мұғалімдердің құқықтық қорғалуын және әлеуметтік кепілдіктерін күшейтті. Мемлекет басшысының тапсырмасымен соңғы алты жылда педагогтердің жалақысы екі есе өсті. Біліктілік санаты, сынып жетекшілігі, жазбаша жұмыстарды тексеру, тәлімгерлік және магистр дәрежесі үшін қосымша ақы қарастырылған. 2023 жылғы қыркүйектен бастап мектепке дейінгі ұйым педагогтерінің жалақысы отыз пайызға көбейген еді. Өндірістен колледждерге келген мамандарға да қосымша төлемдер қарастырылған. Ауыл педагогтерінің еңбекақысы қаладағы педагогтерге қарағанда кемінде 25 пайызға жоғары.
Педагог мамандығының қоғамдағы беделін арттыруға да жүйелі түрде көңіл бөлінуде. «Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы» құрметті атағы белгіленді. Екі педагог жоғары дәрежелі мемлекеттік ерекшелік – «Қазақстанның Еңбек Ері» атағына ие болды. Мұғалімдердің еңбегін мойындау және ынталандыру мақсатында бір жүз үш педагог «Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы» құрметті атағымен марапатталды. Сонымен қатар білім беру жүйесінің басқарушылық және кадрлық әлеуеті жаңартылуда. «Білім берудегі өзгерістердің 1000 көшбасшысы» жобасы аясында соңғы үш жылда 986 педагог кадрлық резервке енгізілді.
Дарынды балалар: мектептегі дайындықтан – әлемдік нәтижелерге дейін. Дарынды және талантты балаларды жан-жақты қолдау – Мемлекет басшысының дәйекті түрде беріп келе жатқан тапсырмаларының бірі. Халықаралық пәндік олимпиадалардың жеңімпаздары мен жүлдегерлеріне сыйақы төленеді: алтын медаль үшін – 1500 АЕК (айлық есептік көрсеткіш), күміс медаль үшін – бір мың АЕК, қола медаль үшін – 500 АЕК. Олардың тәлімгерлеріне тиісінше 150, 100 және 50 АЕК мөлшерінде сыйақы беріледі. Қазақстандық жоғары оқу орындарына ҰБТ тапсырмай-ақ грант негізінде оқуға түсу мүмкіндігі қарастырылған.
Осындай мүмкіндік халықаралық конкурстар мен спорттық жарыстардың жүлдегерлеріне де берілген. Президенттің тапсырмасы бойынша бұл ақшалай сыйақылар биыл халықаралық ғылыми жобалар конкурстарының жеңімпаздары мен жүлдегерлеріне де берілді. Өткен оқу жылында оқушылар 44 халықаралық олимпиадалар мен ғылыми конкурстарда 1067 медаль жеңіп алды. 2026 жылы Колумбияда өткен елу алтыншы IPhO халықаралық физикалық олимпиадасында команданың барлық бес қатысушысы алғаш рет алтын алды.
Қазақстан бейресми командалық медальдық есепте бірінші орынды бөлісті. Физика, химия, биология, математика, география және информатика пәндері бойынша халықаралық олимпиадаларда жиырма сегіз медаль жеңіп алды. Қазақстан химия пәні бойынша әлемнің үздік 10 елінің, ал математика бойынша үздік жиырма бес мемлекеттің қатарына кірді.
Тең мүмкіндіктер және балаларды қолдаудың заманауи жүйесі. Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға тең мүмкіндіктер жасау – Мемлекет басшысының тапсырмаларын орындаудың маңызды бағыттарының бірі. Психологиялық-медициналық-педагогикалық консультацияларда ерекше білім беру қажеттіліктері бар екі жүз отыз жеті мың бала тіркелген. Мектеп жасындағы 121 мың баланың жетпіс үш пайызы жалпы білім беретін мектептерде, тағы 17 мыңы арнайы мектептерде оқиды.
Қолдауды бес жүз қырық бейінді ұйым, оның ішінде 99 арнайы мектеп, қырық тоғыз балабақша, 240 түзету кабинеті, он төрт оңалту орталығы және он екі аутизм орталығы қамтамасыз етеді. Үш жыл ішінде желі елу екі ұйымға өсті. Инклюзивті білім беруге жағдай мектепке дейінгі ұйымдардың сексен пайызында, мектептердің 95%-ында, техникалық және кәсіптік білім беру (ТжКБ) ұйымдарының тоқсан пайызында жасалған.
Балалармен 11 мың 336 арнайы педагог, алты мың бес жүзге жуық педагог-ассистент және екі жүз елу жеке көмекші жұмыс істейді. Арнайы педагогтерді он жеті жоғары оқу орны дайындайды. Ағымдағы оқу жылынан бастап сегіз колледжде «Логопедия» мамандығы бойынша дайындық басталды, тағы 6 колледжде педагог-ассистенттерді даярлау басталады.
ТжКБ: кадрларды даярлау экономика сұранысына қарай қайта құрылады. Мемлекет басшысының жүйелі шешімдері техникалық және кәсіптік білім беруді едәуір нығайтуға және оның еңбек нарығымен байланысын күшейтуге мүмкіндік берді. Бүгінде жеті жүз алпыс үш колледжде 556 мыңнан астам студент оқиды. ТжКБ-ны қаржыландыру өткен оқу жылында 424,9 миллиард теңгеге жетіп, үш жыл ішінде 34,1 пайызға ұлғайды. Мемлекеттік тапсырыс 344,9 мыңнан 393,3 мың орынға дейін өсті.
Үш жылда түлектер саны 141,3 мыңнан 169,2 мың адамға дейін, жұмысқа орналасқандар саны – 92,8 мыңнан 112,7 мыңға дейін, оның ішінде мамандық бойынша – жетпіс екі мыңнан 90,6 мыңға дейін артты. Бес жүз елу екі кәсіби стандарт негізінде 14 мың 494 білім беру бағдарламасы, оның ішінде төрт мың үш жүз қырық сегізі жұмыс біліктілігі бойынша әзірленді. Жіктеуіш жиырма мамандықпен толықтырылды, олар бойынша тағы 243 бағдарлама даярланды.
Оқытуға ЖИ, микробіліктілік және Minor-бағдарламаларды қолдану дағдылары енгізіледі. Алдағы төрт жылда еңбек нарығының жыл сайынғы қажеттілігі 225-256 мың маман болады деп бағаланып отыр, сұранысқа ие мамандықтардың жетпіс пайыздан астамы ТжКБ жүйесіне тиесілі. Экономиканың орта мерзімді қажеттілігі бір миллион сегіз жүз мыңнан астам жұмысшы мамандықты құрайды. Осы аралықта дуалды оқытумен қамту бір жүз сегіз мыңнан 138,2 мың студентке дейін өсті. Дайындықты 11,7 мың кәсіпорынмен бірлесіп бес жүз елу екі колледж жүргізеді.
Қамту отыз бес пайызға жетті, міндет – оны кем дегенде қырық пайызға дейін арттыру. Жергілікті атқарушы органдар мен кәсіпорындардың қолдауымен 174 колледж, тағы он үш колледж жер қойнауын пайдаланушылардың қолдауымен заманауи жабдықтармен жабдықталған. Он бір өңірде жиырма мың орындық 13 колледж салу көзделген.
«Қазақстан балалары»: балалық шақты қорғаудың жаңа архитектурасы. Президенттің тапсырмасы бойынша 2026-2030 жылдарға арналған «Қазақстан балалары» тұжырымдамасы әзірленді. Елде шамамен 6,9 млн бала тұрады, бұл халықтың отыз төрт пайызы. Құжат төрт бағытты біріктіреді: қауіпсіздік, білім, денсаулық, отбасы және әлеуметтік қорғау. Он негізгі индикатор және бір жүз елу сегіз іс-шара анықталды. Тәуекелдердің алдын алуға баса назар аударылады. Психологиялық қолдау орталықтары мен 111 байланыс орталығы жұмыс істейді, мектептерде қауіпсіздік сабақтары мен «ДосболLIKE» бағдарламасы енгізілді, сақтау және техникалық қорғау жүйелері күшейтілуде.
Агрессия мен буллингті анықтау үшін бейнебақылау бойынша ЖИ қолдану, психологиялық диагностика мен сүйемелдеудің бірыңғай цифрлық жүйесін дамыту, зорлық-зомбылықтан зардап шеккен балаларға көмек көрсету кабинеттерін құру көзделген. Алдағы жылдан бастап eGov платформасында мемлекеттік қолдау туралы мәліметтерді біріктіретін және отбасы қайта-қайта өтініш бермей-ақ ведомствоаралық қолдауды қамтамасыз ететін «Бала жолы» жүйесін енгізу жоспарлануда.
Перизат БАТЫРХАНҚЫЗЫ,
Фото: ҚР Премьер- министрінің ресми ақпараттық ресурсы
