Жасанды интеллект: экономика үшін қауіп пе, әлде мүмкіндік пе?
28 қазанда Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университетінің Business Skills Park аудиториясында «Жасанды интеллект: экономика үшін қауіп пе, әлде мүмкіндік пе?» тақырыбында студенттік пікірсайыс өтті. Іс-шараны УиА-23-2, Э-26-3, Э-26-4 топтарының студенттері және аталған топтардың кураторлары Д. Х. Байкенова мен А. А. Шаметова ұйымдастырып, өткізді.
Қатысушылар қазіргі кезде кеңінен талқыланып жүрген мәселелердің бірін тек технологиялық тұрғыдан ғана емес, ең алдымен экономикалық қырынан қарастырды. Еңбек өнімділігі, жұмыспен қамту, кәсіпорындардың шығындары, инвестициялар, бәсекеге қабілеттілік, экономикалық теңсіздік және жасанды интеллектіні қолдану арқылы қабылданатын шешімдер үшін жауапкершілік басты назарда болды.
Пікірталасқа А. А. Шаметованың кураторлығындағы Э-26-3 және Э-26-4 топтарының, сондай-ақ Д. Х. Байкенованың кураторлығындағы УиА-23-2 тобының студенттері қатысты. Модераторлар ретінде УиА-23-2 тобының студенттері Ксения Стефурак пен Даяна Уразбекова сөз алды.
Қазылар алқасының құрамында Кәсіпорын экономикасы және менеджменті кафедрасының доценті А. С. Дарибекова, осы кафедраның аға оқытушысы Д. Х. Байкенова және УиА-23-2 тобының студенті Александра Казанцева болды.
Көрермендер қатарында Көлік, логистика және инженерлік экономика факультетінің экономикалық бағыттағы топтарының студенттері, сондай-ақ Әбілқас Сағынов атындағы ҚарТУ Инновациялық технологиялар колледжінің студенттері болды.
Іс-шараның форматы қатысушылардың жалпы пайымдаулармен шектелмеуіне бағытталды. Командалар бастапқы ұстанымдарын таныстырып, қарсыластарының сұрақтарына жауап берді, «Қарсы сұрақтар» кезеңіне қатысты, өнеркәсіптік кәсіпорынға арналған оқу кейсін талдады және ЖИ технологияларын жауапкершілікпен енгізу шарттары талқылады. Сөз сөйлеулер басталғанға дейін аудитория қызыл және көк карточкалар арқылы дауыс беріп, жасанды интеллектіні негізінен қауіп деп санайтынын немесе мүмкіндік ретінде қабылдайтынын білдірді. Пікірсайыс соңында өткізілген қайталама дауыс беру көрермендерге бастапқы пікірлерін екі тараптың дәлелдерін тыңдағаннан кейін жасаған қорытындыларымен салыстыруға мүмкіндік берді.
Екі ұстаным — ортақ жауапты шешім іздеу
Құрамына Лиана Саргсян, Назым Жусуп, Диас Жылқайдаров және Азиза Төлегенова кірген «Қауіп» командасы автоматтандыру тәуекелдеріне назар аударды. Студенттер экономикалық ілгерілеуді тек пайданың өсуімен немесе шығындардың азаюымен бағалауға болмайтынын атап өтті. ЖИ-ді енгізу кезінде қызметкерлердің жағдайын, құрылымдық жұмыссыздықтың туындау ықтималдығын, қайта даярлаудың қолжетімділігін және алынған пайданың бөлінуін ескеру қажет. Команданың пікірінше, қайталанатын операцияларды орындайтын қызметкерлер әсіресе осал: жаңа жұмыс орындары қысқартылған қызметкерлерде әзірге жоқ біліктілікті талап етуі мүмкін.
Қатысушылар ірі және шағын бизнес арасындағы алшақтықтың ұлғаюы мүмкін екеніне де назар аударды. Ірі компанияларда бағдарламалық қамтамасыз етуді сатып алуға, мамандар даярлауға және ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қажетті ресурстар бар, ал шағын кәсіпорындар үшін мұндай шығындар елеулі кедергіге айналуы мүмкін. Дәлелдердің жеке бір бөлігі алгоритмдердің қателеріне, құпия деректердің таралып кетуіне және сыртқы технология жеткізушілеріне тәуелділікке арналды. Команда ЖИ тиімділікті арттыра алады, алайда адам бақылауынсыз, персоналды даярламай және тәуекелдерді бағаламай енгізілген жағдайда жаңа шығындар туғызып, кәсіпорынның тұрақтылығын төмендетуі мүмкін деген қорытындыға келді.
«Мүмкіндік» командасы — Иван Яковлев, Данил Шевцов, Тамерлан Умлаев және Матвей Соколов — жасанды интеллектіні экономикалық дамудың құралы ретінде таныстырды. Қатысушылар ЖИ деректерді өңдеуді жеделдететінін, сұранысты болжауға, өнім ақауларын анықтауға, қорларды оңтайландыруға және жабдық ақауларының белгілерін алдын ала байқауға көмектесетінін атап өтті. Экономикалық тұрғыдан негізделіп енгізілген мұндай шешімдер өндірістің тоқтап қалуын және ресурс шығындарын азайтып, өнім сапасын жақсартуға әрі кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілігін нығайтуға мүмкіндік береді.
Екінші маңызды дәлел жаңа мамандықтар мен бизнес бағыттарының пайда болуына қатысты болды. ЖИ-дің дамуы деректермен жұмыс істейтін, ақпараттық қауіпсіздік, цифрлық жүйелерді интеграциялау, техникалық қолдау және технологиялық жобаларды басқару салаларындағы мамандарға сұранысты арттырады. Команданың пікірінше, технология міндетті түрде адамды алмастырмайды: көптеген үдерістерде ол есептеулер мен талдауды орындайды, ал маман нәтижені тексеріп, түпкілікті шешім қабылдайды және жауапкершілікті өз мойнына алады. Қазақстан үшін мұндай шешімдер өнеркәсіпте, тау-кен секторында, логистикада, ауыл шаруашылығында және қаржы қызметтері саласында ерекше сұранысқа ие болуы мүмкін.
Бағдарламаның жеке бір бөлігі цифрлық трансформацияның әртүрлі сценарийлерін көрсететін екі қысқаметражды бейнеролик болды. Бірінші жағдайда автоматтандыру қызметкердің әдеттегі міндеттерінің бір бөлігін қысқартып, оның алдына қайта даярлану міндетін қойды. Екінші жағдайда ЖИ жабдықтың жай-күйін бақылау, сұранысты болжау және ресурс шығындарын азайту үшін пайдаланылды, ал қызметкерлер жаңа құралдарды меңгерді. Көрсетілімнен кейін командалар технологияның зиян келтіруі немесе нақты пайда әкелуі мүмкін бір-бір шартты атауға тиіс болды. «Қауіп» командасы тәуекелді бейімдеу бағдарламаларынсыз қызметкерлерді қысқартумен және әлеуметтік шығындарды ескермеумен байланыстырды. «Мүмкіндік» командасы ЖИ нақты өндірістік міндетті шешкенде, қызметкерлер оқытылғанда және көрсеткіштердің жақсаруы өлшенгенде ғана оң нәтиже беретінін атап өтті.
Қарсы сұрақтар кезеңінде студенттер өзара пікір алмасты. Жұмысынан айырылған қызметкерлерді қайта даярлауды кім қаржыландыратыны, шағын бизнестің ірі компаниялармен бәсекелесе алатыны және жүйе қатесінен келген залал үшін кім жауап беретіні талқыланды. Қатысушылар жауапкершілікті адам бақылауының қалай ұйымдастырылғанын ескере отырып, әзірлеушілер, технологияны енгізуші ұйым және лауазымды тұлғалар арасында бөлуді ұсынды. Шағын компаниялар үшін қолжетімді бұлттық сервистер мен бизнес ауқымына сәйкес келетін жекелеген үдерістерді автоматтандыру мүмкіндіктері аталды. Сонымен қатар екі тарап та заманауи технологияларды мүлде қолданбаудың да өзіндік құны бар екенін — еңбек өнімділігінің төмендеуі мен бәсекелестерден артта қалуға әкелетінін мойындады.
|
Экономикалық кейс пікірталасты практикаға жақындатты
Пікірсайыстың негізгі кезеңі «Өнеркәсіптік кәсіпорынды цифрландыру» кейсі болды. Оқу тапсырмасының шарты бойынша қазақстандық кәсіпорын өндірісті жоспарлау, техникалық ақауларды болжау және сапаны бақылау үшін ЖИ жүйесін енгізу мүмкіндігін қарастырды. Жекелеген өндірістік шығындар 15 пайызға төмендейді деп күтілді, алайда жоба бастапқы инвестицияларды, персоналды оқытуды және қайталанатын операциялардың бір бөлігін автоматтандыруды талап етті. Ұйымдастырушылар шығындардың көрсетілген төмендеуі технологияны пайдаланудың кепілдендірілген нәтижесі емес, оқу кейсінің шарты ғана екенін арнайы атап өтті.
«Қауіп» командасы инвестициялық шешімді тек күтілетін үнемге сүйеніп қабылдамауды ұсынды. Студенттердің пікірінше, жобаны бастамас бұрын бағдарламалық қамтамасыз ету мен жабдықтың, интеграцияның, оқытудың, техникалық қызмет көрсетудің және деректерді қорғаудың құнын есептеу, сондай-ақ болжаудағы ықтимал қателер мен автоматтандырудың әлеуметтік салдарын бағалау қажет. Нақты нәтижелерді бастапқы болжамдармен кейіннен салыстыру үшін өндірістің шектеулі учаскесінде пилоттық жобаны іске асыру оңтайлы алғашқы қадам ретінде ұсынылды.
«Мүмкіндік» командасы да кезең-кезеңімен енгізу тәсілін қолдады. Студенттер өлшеуге болатын нақты проблемадан, мысалы, жабдықтың жоспардан тыс тоқтап қалуынан немесе шикізат шығынынан бастауды ұсынды. Одан кейін ақаулы өнім көлемі, жұмыс уақытының шығыны, техникалық қызмет көрсетуге жұмсалатын қаражат және өнімділік сияқты бастапқы көрсеткіштерді тіркеу қажет. Тестілеуден соң нәтижелерді бастапқы мәндермен салыстырып, барлық шығынды ескере отырып экономикалық әсерді есептеу керек. Егер тиімділік расталса, шешімді кеңейтуге болады; расталмаса, жобаны түзету немесе тоқтату қажет.
Осылайша, бастапқы ұстанымдары әртүрлі болғанына қарамастан, екі команда да маңызды ортақ қорытындыға келді: технологияның заманауи болуының өзі инвестицияның негізді екенін білдірмейді. Шешім деректерге, толық экономикалық әсерді есептеуге, тәуекелдерді басқаруға, қызметкерлердің қатысуына және міндетті адам бақылауына сүйенуге тиіс.
Аудитория талқылауға белсенді қатысты
Көрермендердің сұрақтары талқылау мазмұнын тереңдете түсті. Алина Муратова ЖИ экономикада адамды толығымен алмастыра ала ма деп сұрады. Қатысушылар автоматтандыру жекелеген операцияларды жоя алатынын, алайда қарым-қатынас жасау, жауапкершілік, шығармашылық ойлау және күрделі шешімдер қабылдау адам еңбегінің маңызын сақтайтынын атап өтті. Снежана Салимзянова мемлекеттік реттеу мәселесін көтерді. Командалар жеке деректерді, азаматтардың құқықтары мен қауіпсіздігін қорғау үшін ережелер қажет, бірақ олар тәуекелдерге сай болып, пайдалы инновацияларға кедергі келтірмеуге тиіс деген пікірге келді.
Адильхан Оразбеков ЖИ дәуірінде сұранысқа ие болатын мамандықтарды атауды ұсынды. Жауаптарда деректермен, киберқауіпсіздікпен, автоматтандырумен және цифрлық басқарумен байланысты бағыттар аталып, сонымен бірге экономикалық, инженерлік, басқарушылық және коммуникативтік құзыреттердің маңызы сақталатыны айтылды. Глеб Пеннің болашақ экономистің бәсекеге қабілеттілігі туралы сұрағына қатысушылар экономикалық теорияны білуді деректерді талдаумен, сыни ойлаумен, есептеулерді тексерумен және цифрлық құралдарды жауапкершілікпен пайдаланумен ұштастыруды ұсынды. Тимур Абдужалилов ЖИ-ден негізгі пайданы кім алатынын талқылауға шақырды. Жауаптар білім қолжетімді, бәсеке қалыптасқан және пайда әділ бөлінген жағдайда ғана бизнес, қызметкерлер мен мемлекет үшін оң нәтиже болуы мүмкін екенін көрсетті.
УиА-23-2 тобының студенті Вероника Ермухатованың сұрағы ең қызықты сұрақ деп танылды. Сұрақ «Қауіп» командасына қойылды: «Егер жасанды интеллектіні қауіп деп санасаңыздар, неліктен күнделікті өмірде оның көмегінен бас тарта алмайсыздар?» Бұл сұрақ екі команданың қатысушылары мен залдағы көрермендер белсенді араласқан қызу пікірталас тудырды.
Пікірсайыс «қауіп пе, әлде мүмкіндік пе?» деген қарама-қарсылыққа біржақты жауап жоқ екенін көрсетті. Жасанды интеллект еңбек өнімділігін арттыра отырып, жұмыспен қамту құрылымын өзгерте алады; жаңа нарықтар қалыптастырып, теңсіздікті күшейтуі мүмкін; шешім қабылдауға көмектесумен қатар жаңа тәуекелдер туғызады. Сондықтан болашақ экономист үшін шешімнің техникалық мүмкіндіктерін ғана емес, оның өтелімділігін, қызметкерлерге ықпалын, басқару сапасын және кәсіпорын мен қоғам үшін ұзақ мерзімді салдарын бағалай білу маңызды.
Пікірталас мәдениеті де іс-шараның маңызды нәтижелерінің бірі болды. Қатысушылар қарсы тараптың салмақты дәлелдерін жоққа шығармады: «Қауіп» командасы еңбек өнімділігін арттыру әлеуетін, ал «Мүмкіндік» командасы жұмыспен қамтуға төнетін нақты тәуекелдер мен реттеу қажеттігін мойындады. Мұндай тәсіл қарапайым «жақтау» және «қарсы болу» тартысынан цифрлық трансформацияны басқаруға мүмкіндік беретін шарттарды талдауға көшуге жағдай жасады. Бұл экономикалық мамандық студенттері үшін айрықша маңызды: болашақ кәсіби қызметінде олар инвестициялар мен нәтижені салыстырып, әртүрлі топтардың мүдделерін ескеріп, шешімдерді түсіндіріп, олардың салдары үшін жауап беруі керек.
Қорытындылау және марапаттау
Қазылар алқасы тезистердің анықтығын, экономикалық логиканы, мысалдардың сапасын, қарсы пікірлерге берілген жауаптарды, командалық жұмысты және регламенттің сақталуын бағалады. Жинаған ұпайларының қорытындысы бойынша «Пікірсайыстың үздік командасы» атағын «Мүмкіндік» командасы иеленді. «Үздік дәлел» номинациясында команда ұстанымын экономикалық тұрғыдан сенімді негіздеген Иван Яковлев атап өтілді. Қарсы пікірлерге жылдам әрі қисынды жауап беру қабілеті үшін «Қарсыласқа берілген үздік жауап» марапаты «Қауіп» командасының мүшесі Диас Жылқайдаровқа табысталды. «Ең қызықты сұрақтың» авторы ретінде УиА-23-2 тобының студенті Вероника Ермухатова танылды.
Қорытынды сөзді «Қазақ тілі және әдебиеті» кафедрасының аға оқытушысы Жетпісбай Шолпан Аханқызы сөйледі. Ол өткізілген пікірсайыс тақырыбының өзектілігін атап өтіп, жасанды интеллектінің біз үшін және жалпы экономика үшін қандай құралға айналатынын тек өзіміз айқындайтынымызға назар аударды. Жасанды интеллектіден бас тарту — өркениеттің барлық игілігінен өз еркімізбен бас тартып, қоғам дамуында орасан зор кері шегінумен тең. Ал ЖИ-ді қолдануды бақылауға алу бүкіл адамзаттың дамуында бұдан да зор серпіліс жасауға мүмкіндік береді.
Іс-шара студенттердің өз экономикалық білімдерін өзекті технологиялық мәселеге қолдануына, ұстанымдарын дәлелді қорғауға, қарсыласты тыңдауға және теңгерімді шешімдер іздеуге мүмкіндік берген практикалық алаңға айналды. Пікірсайыстың қорытынды ойы екі тарапты біріктірді: экономиканың болашағы технологиялардың дамуымен ғана емес, адамның оларды қаншалықты ақылға қонымды әрі жауапкершілікпен пайдалана білуімен де айқындалады.
Өткізілген пікірталас теорияны, көпшілік алдында сөз сөйлеуді және қолданбалы міндеттерді шешуді біріктіретін интерактивті оқыту нысандарының құндылығын көрсетті. Мұндай тәсілдер болашақ мамандарға көрсеткіштердің артында тұрған нақты басқарушылық шешімдерді көруге, баламаларды бағалауға және бизнестің тиімділігін, қызметкерлердің мүдделері мен экономиканың орнықты дамуын қатар ескеретін ұсынымдар әзірлеуге көмектеседі.
