Ғылыми әлеует – мемлекет дамуының стратегиялық тірегі

Ғылым – кез келген мемлекеттің өркендеу деңгейін айқындайтын, оның бәсекеге қабілеттілігін күшейтетін, ұзақмерзімді дамуына негіз қалайтын стратегиялық сала. Бүгінгі жаһандық өзгерістер дәуірінде ғылым мен технологиялық ілгерілеу елдердің экономикалық қуатын ғана емес, олардың халықаралық беделі мен ұлттық қауіпсіздігін де айқындайтын негізгі факторға айналды.

Қазіргі әлем жаңа даму кезеңіне қадам басты. Жасанды интеллект, биотехнология, жаңа материалдар, ядролық энергетиканың жаңа буыны, цифрлық шешімдер, сирек және сыни металдар, таза энергия, микроэлектроника мен терең өңдеу технологиялары – мұның бәрі болашақ экономиканың өзегін құрап отыр. Осындай жағдайда ғылымға арқа сүйеген ел ғана озық болады. Сондықтан ғылымды дамыту – тек ғылыми қауымдастықтың ғана емес, тұтас мемлекеттің стратегиялық міндеті.

Осы тұрғыдан алғанда, ғылымның Ата Заң деңгейінде көрініс табуы – айрықша маңызға ие тарихи шешім. Конституцияда адам капиталын, ғылымды және инновацияны дамыту мемлекеттің негізгі басымдықтарының бірі ретінде айқындалды. Бұл – ғылымға қолдау көрсету енді жай ғана салалық саясат емес, елдің ұзақ мерзімді дамуына бағытталған берік мемлекеттік ұстаным екенін білдіреді. Ғылымның конституциялық деңгейде бекітілуі – Қазақстанның білім мен технологияға сүйенетін жаңа сападағы мемлекет құруға бет алғанының айқын белгісі.

Кейінгі жылдары Мемлекет басшысының қолдауымен ғылым саласында жүйелі реформалар жүзеге асырылып келеді. «Ғылым және технологиялық саясат туралы» Заң қабылданып, ғылымды басқарудың институционалдық негізі күшейтілді. Қысқа мерзім ішінде ғылым саласын реттейтін жетпістен астам нормативтік-құқықтық акт қабылданып, ғылыми қызметті ұйымдастырудың, қаржыландырудың, мониторинг жүргізудің, нәтижелілікті бағалаудың жаңа тетіктері қалыптасты. Ғылым енді тек академиялық ортадағы ішкі үдеріс ретінде емес, экономиканың, өндірістің, өңірлік дамудың және адам капиталы сапасының негізгі қозғаушы күштерінің бірі ретінде қарастырылып отыр.

Бүгінде Қазақстан ғылымы нақты сандық өсімді көрсетіп отыр. Былтыр ғылыми зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмысты орындаған қызметкерлер саны 28 мың 374 адамға жетті. Бұл осыдан бес жыл бұрынғы 21 мың 782 адаммен салыстырғанда отыз пайызға көп. 2020 жылы бұл көрсеткіш 22 мың 665 адам болғанын ескерсек, ғылымдағы кадрлық әлеуеттің тұрақты өсіп келе жатқаны анық байқалады. Сонымен қатар былтыр елдегі ғылыми ұйымдар мен зерттеу институттарының саны төрт жүз отыз төртке жетті. Бұл ғылым инфрақұрылымының да біртіндеп кеңейіп келе жатқанын көрсетеді.

Ең маңызды үрдістің бірі – ғылым кадрларының жасаруы. 2021 жылы жас ғалымдар саны жеті мың бес жүз жиырма бес адам болса, былтыр бұл көрсеткіш 13 мың 592 адамға жетті. Яғни төрт жыл ішінде жас зерттеушілер саны айтарлықтай өсті, ал олардың жалпы ғылымдағы үлесі отыз бес пайыздан 48 пайызға дейін артты. Нәтижесінде, ғылыми қызметкерлердің орташа жасы 2021 жылғы 47,3 жастан былтыр қырық төрт жасқа дейін төмендеді. Бұл – ғылымға жаңа буынның сеніммен келіп жатқанын, жастардың зерттеу қызметіндегі рөлінің күшейіп отырғанын білдіретін өте маңызды көрсеткіш.

Жас ғалымдарды қолдау – мемлекеттік саясаттың негізгі басымдықтарының бірі. Бүгінде алты жүз алты жас зерттеуші тұрғын үймен қамтамасыз етілді. Оның ішінде төрт жүз сексен үш жас ғалым жеңілдетілген несиелеу тетігі арқылы, 123 зерттеуші өтеусіз негізде баспана алды. Сонымен қатар жыл сайын бір мың жас ғалымға өз жобаларын іске асыру мақсатында постдокторантура гранттары беріледі. Халықаралық ғылыми тағылымдамалар бағдарламасы арқылы жыл сайын бес жүз жас зерттеуші әлемнің жетекші ғылыми орталықтарында тәжірибеден өтеді.

Бұл шаралар ғылымға келетін талантты жастарға тек грант беру емес, толыққанды кәсіби және әлеуметтік қолдау көрсету жүйесі қалыптасып келе жатқанын аңғартады. Ғылым саласын қаржыландыру көрсеткіштері де оң динамиканы көрсетіп отыр. 2020-2024 жылдары ғылыми зерттеулер мен тәжірибелік-конструкторлық жұмысқа жұмсалған жалпы шығыстар 116,7 миллиард теңгеден 261,3 миллиард теңгеге дейін өсті. Бұл екі еседен астам өсім. Ал ішкі ҒЗТКЖ шығыстарының ішкі жалпы өнімдегі үлесі 0,12 пайыздан 0,16 пайызға дейін артты. Әрине, бұл көрсеткіш әлі де жеткілікті деңгейде емес.

Дегенмен ғылымды қаржыландыру көлемінің біртіндеп артуы мемлекеттің осы салаға деген ерекше назарын көрсетеді. Ғылыми ұйымдар қызметкерлерінің лауазымдық жалақысы он сегіз пайызға өсіп, былтырғы жылдың басынан бастап тағы 17 пайызға артқаны да осы саясаттың нақты көрінісі. Ғылымның тиімділігі, ең алдымен, оның экономика мен қоғамға нақты пайда әкелуімен өлшенеді. Сондықтан ғылым мен өндіріс арасындағы байланысты күшейту – күн тәртібіндегі басты міндеттердің бірі.

Осы бағытта кейінгі екі жылда өңірлерде 13 ғылыми-технологиялық сессия өткізілді. Бұл алаңдар нақты сектордың сұраныстарын ғылыми міндеттерге айналдыруға, ғылым мен бизнестің кооперациясын күшейтуге, ғылыми әзірлемелерді коммерцияландыруға мүмкіндік беріп отыр. Мұндай тәсіл ғылымды зертханадан өндіріске алып шығатын нақты құралға айналуда. Өңірлік ғылым саясаты да жаңа мазмұнға ие болып келеді. Әр өңір өзінің экономикалық мамандануына қарай ғылыми басымдықтарын айқындай бастады.

Мәселен, Павлодар, Шығыс Қазақстан, Қарағанды облыстары мен Абай облысында ғылымды дамытудың жеті басым бағыты белгіленген. Солтүстік Қазақстан, Қостанай облыстары, Жетісу облысы және Шымкент қаласында алты бағыт, Қызылорда облысында бес бағыт айқындалған. Бұл ғылым саясатының ел аумағында жүйелі сипат ала бастағанын көрсетеді. Ғылым енді тек ірі орталықтардың ғана еншісі емес, ол өңірлік экономиканың нақты қажеттіліктерімен ұштасуға тиіс. Сонымен қатар ғылымды басқаруда цифрландыру үдерісі де тереңдей түсті.

Алдыңғы жылы Цифрлық ғылыми порталдың алғашқы кезеңі іске қосылып, ғылыми аккредитация мен ғылым саласындағы сыйлықтар және стипендиялар тағайындау бойынша екі мемлекеттік қызмет электрондық форматта жүзеге асырыла бастады. Портал аясында ғалымдардың цифрлық профайлдары, ғылыми ұйымдар мен зертханалардың паспорттары, ғылыми жабдықтар, жобалар мен жарияланымдар туралы деректерді біріктіру жұмыстары басталды. Бұл ғылымды басқаруда ашықтықты, тиімділікті және дәл аналитиканы күшейтуге мүмкіндік береді.

Әрине, ғылым саласында шешімін күткен мәселелер де бар. Ғылымның ішкі жалпы өнімдегі (ІЖӨ) үлесі әлі де төмен. Тұрақты бюджеттен тыс инвестициялардың көлемі жеткіліксіз. Өңірлер арасында ғылыми инфрақұрылым мен кадрлық әлеует бойынша айырмашылық сақталып отыр. Кейбір ғылыми нәтижелер әлі де өндіріске дейін жетпей қалады. Бірақ бұл сын-қатерлер ғылым саласын жаңа деңгейге көтеру міндетін одан әрі өзекті ете түседі. Біздің мақсатымыз – ғылымды тек қаржыландыру емес, оны ел экономикасына, өнеркәсіпке, білімге, денсаулық сақтау жүйесіне және қоғамның өмір сапасына нақты әсер ететін пәрменді күшке айналдыру.

Бүгінде отандық ғылымының алдында тарихи мүмкіндік тұр. Бұл – ғылымды ұлттық дамудың шешуші күшіне айналдыру мүмкіндігі. Біз ғылымды тек есеп пен мақала мақсатында емес, елдің болашағы үшін дамытуымыз керек. Ғылым жаңа өндірістер құруға, технологиялық серпіліс жасауға, ұлттық экономиканың тұрақтылығын қамтамасыз етуге және азаматтардың өмір сапасын жақсартуға қызмет етуге тиіс. Сонда ғана ғылым шын мәнінде мемлекет дамуының стратегиялық тірегіне айналады.

Ғылым қызметкерлері күні – тек кәсіби мереке емес. Бұл – білім мен ізденіске, табандылық пен парасатқа, елдің ертеңі үшін адал еңбек етіп жүрген ғалымдарға көрсетілетін құрмет. Ғылым жолы – үздіксіз ізденісті, терең білімді, жоғары жауапкершілікті талап ететін күрделі әрі абыройлы жол. Осы жолды таңдаған әрбір ғалымның еңбегі қашанда қадірлі. Осы мерекеге орай ғылым саласының дамуына өлшеусіз үлес қосып жүрген барша ғалымдарға, ғылыми қызметкерлерге, оқытушыларға, сарапшыларға және сала ардагерлеріне шынайы ризашылығымды білдіремін.

Саясат НҰРБЕК,
ҚР Ғылым және жоғары білім министрі

(«Егемен Қазақстан» республикалық газетінің биылғы сәуір айының 11-і күнгі жаңа санында жарияланған мақаланың толық нұсқасынан)